Czy wierzyciel Skarbu Państwa, który ściągnął pieniądze z konta powiatu, jest bezpodstawnie wzbogacony?

A skoro wczoraj było o tym, że adwokat nie odpowiada za przegrany proces — lecz co najwyżej za brak należytej staranności przy wykonaniu zlecenia — dziś kilka zdań o tym czy powiat ponosi odpowiedzialność za działania Skarbu Państwa — a w szczególności czy jeśli wierzyciel wyegzekwuje dług państwa z rachunku powiatu, można mówić o bezprawnej egzekucji lub o tym, że jest bezpodstawnie wzbogacony? (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 czerwca 2016 r., sygn. akt VI ACa 198/16).

Sprawy miały się następująco: wspólnicy spółki cywilnej wnieśli do WSA skargę na zarządzenie starosty regulujące wysokość ceny za wydawanie kopii map i innych dokumentów z państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego. Po uzyskaniu korzystnych wyroków (np. wyrok WSA w Warszawie z 18 grudnia 2013 r., IV SA/Wa 2375/13) wnieśli przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez starostę powództwo o zwrot 389 tys. złotych. Po wyroku zasądzającym Prokuratoria Generalna wysłała staroście odpis wyroku, przypominając, że pieniądze trzeba oddać; dzień później wspólnicy wezwali starostę do zapłaty, a ponieważ przelewu nie było, uzyskali klauzulę i złożyli wniosek egzekucyjny. W toku egzekucji komornik z sukcesem zajął rachunek bankowy powiatu — zatem starosta wystąpił do wojewody o zwrot tych pieniędzy albo o dotację celową. Ponieważ jednak wojewoda odmówił zrefinansowania wydatków…

Powiat wniósł powództwo przeciwko wspólnikom s.c. żądając zapłaty 681 tys. złotych tytułem wadliwej egzekucji komorniczej, za co mieli ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 415 kc oraz art. 405 kc i art. 410 kc.

art. 1060 kpc
§ 1. Jeżeli dłużnikiem jest Skarb Państwa, wierzyciel — wskazując na tytuł egzekucyjny — wzywa do spełnienia świadczenia bezpośrednio państwową jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiąże się to świadczenie; jednostka ta jest obowiązana spełnić niezwłocznie świadczenie stwierdzone tytułem egzekucyjnym. (…)
§ 2. W wypadku gdy tytuł egzekucyjny, obejmujący należność pieniężną, nie zostanie wykonany w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia wezwania, o którym mowa w § 1, wierzyciel może wystąpić do sądu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności w celu przeprowadzenia egzekucji z rachunku bankowego właściwej państwowej jednostki organizacyjnej dłużnika. (…)

Sąd prawomocnie oddalił powództwo, albowiem egzekucja należności była prowadzona prawidłowo: jeśli dłużnikiem jest Skarb Państwa, wierzyciel wzywa jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiąże się należność, a po dwóch tygodniach bezskutecznego oczekiwania może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności i prowadzić egzekucję z rachunku bankowego tej jednostki (art. 1060 kpc).

Starosta (który w tej sprawie wykonuje zadania zlecone z zakresu administracji rządowej, art. 2 pkt 4-5 ustawy o wojewodzie i administracji rządowej w województwie, Dz.U. z 2015 r. poz. 525) powinien był wykonać orzeczenie — aby następnie wystąpić o dotację celową lub dochodzić należnego świadczenia (art. 49 ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego). Nie oznacza to oczywiście, że powiat może być utożsamiany ze Skarbem Państwa, w szczególności iżby powiat ponosił odpowiedzialność za działania starosty jako statio fisci Skarbu Państwa. 

W takim przypadku trudno mówić by wierzyciele wyrządzili szkodę wskutek deliktu, albo też by doszło do bezpodstawnego wzbogacenia — podstawą egzekucji był prawomocny wyrok, który po nadaniu klauzuli stał się tytułem wykonawczym. W szczególności odpowiedzialności tej nie można wywodzić z faktu, że egzekucji dokonano z rachunku bankowego powiatu, który nie był dłużnikiem w tej sprawie — komornik wyegzekwował należność od Skarbu Państwa, ale z rachunku bankowego powiatu — któremu przysługuje teraz roszczenie wobec Skarbu Państwa, nie wobec wierzycieli-pozwanych.

Nie ma także znaczenia, że w tzw. międzyczasie uchylony został prawomocny wyrok będący postawą egzekucji (wyrok SN z 20 listopada 2015 r., I CSK 939/14) — a to dlatego, że w momencie wszczęcia egzekucji wyrok pozostawał w obrocie, zatem wierzyciel mógł podejmować czynności w oparciu o jego treść, zaś tak czy inaczej sama egzekucja była prowadzona wobec Skarbu Państwa (nie wobec powiatu).

Słowem: odpowiedzialność powiatu za działania Skarbu Państwa ma charakter tylko i wyłącznie „tymczasowy” — na etapie spełnienia świadczenia — jednak w takim przypadku starosta nie powinien marnować pieniędzy na dochodzenie zwrotu rzekomo bezpodstawnego wzbogacenia od wierzycieli, lecz prawidłowo korzystać z możliwości jakie dają mu przepisy prawa.