Czy więź rodziców z dzieckiem jest dobrem osobistym?

A skoro kilkanaście dni temu było o tym, że zdaniem sądu wprawdzie utrata wzroku przez osobę starszą nie boli mniej ani więcej niż w przypadku osoby młodej — ale wiek poszkodowanego może być przesłanką do szacowania wysokości zadośćuczynienia — to dziś czas na poszukiwanie odpowiedzi na następujące pytania: czy narastające skutki czynu niedozwolonego w postaci pogorszenia zdrowia dziecka uzasadniają roszczenia rodziców o zadośćuczynienie — czy też warunkiem jego zapłaty jest śmierć pokrzywdzonego? a może więź rodziców z niepełnosprawnym dzieckiem po prostu jest dobrem osobistym podlegającym ochronie? 

wyrok Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2016 r. (II CSK 719/15)
Rodzicom dziecka, które na skutek czynu niedozwolonego jest niezdolne do samodzielnej egzystencji, do wykonywania podstawowych 
czynności życiowych oraz do nawiązania normalnych więzi rodzinnych, przysługuje roszczenie o zadośćuczynienie na podstawie art. 448 w związku z art. 24 § 1 kc.

Sprawa dotyczyła odpowiedzialności Skarbu Państwa z tytułu zaniedbań personelu medycznego przy porodzie, wskutek którego doszło do długotrwałego i ciężkiego niedotlenienia — ze skutkiem w postaci porażenia mózgowego. Bardzo ciężki stan zdrowia dziecka (w chwili wytoczenia powództwa już 17-letniego) i brak szans na poprawę doprowadził matkę do depresji i myśli samobójczych, co skończyło się leczeniem psychiatrycznym i psychologicznym. Kilka lat wcześniej stosowne zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę zasądzono już wcześniej na rzecz syna — natomiast wobec związanego pogorszenia własnego stanu zdrowia matka wystąpiła o 200 tys. złotych zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych.

Sąd I instancji powództwo uwzględnił co do zasady i zasądził 100 tys. złotych: zaniedbania przy porodzie wyrządziły szkodę dziecku, ale i naruszyły dobra osobiste jego matki w postaci nawiązania normalnych więzi i relacji ze swoim dzieckiem. Ze względu na niepełnosprawność i głębokie upośledzenie psychiczne syn nigdy nie będzie w stanie odwzajemnić uczuć matki, dać jej satysfakcji z pełnego poświęceń macierzyństwa — rola matki ogranicza się do sprawowania funkcji opiekuńczo-pielęgnacyjnych.

Jednak ocena sądu II instancji była diametralnie odmienna: więź matki z dzieckiem (więzi rodzinne) stanowią dobra osobiste podlegające ochronie na podstawie art. 23 kc, jednak zasądzenie zadośćuczynienia z art. 448 kc możliwe jest wyłącznie w przypadku śmierci osoby poszkodowanej. Tymczasem roszczenie opiera się na założeniu, że naruszenie zdrowia jednej osoby może powodować naruszenie dóbr osobistych innej osoby, a tymczasem w polskim prawie obowiązuje zasada, że ochrona przysługuje wyłącznie osobom bezpośrednio poszkodowanym.
Nie ma też podstaw do przerzucenia na pozwany szpital konsekwencji dolegliwości zdrowotnych powódki — uzyskiwana renta syna pozwala na zatrudnienie opiekunki, zatem matka ma możliwość ulżenia swej doli. Szpital nie odpowiada także za rozpad małżeństwa powódki z ojcem dziecka. Doszło także do przedawnienia roszczeń, albowiem stan dziecka został zdiagnozowany w 1998 r., zaś osoba zobowiązanego do naprawienia szkody znany był wcześniej, zatem pozew z 2014 r. był już przedawniony.

art. 442(1) kc
§ 1. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.
§ 2. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.
§ 3. W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.
§ 4. Przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletności.

Badając skargę kasacyjną powódki Sąd Najwyższy zaznaczył, że więź rodzinna między rodzicami a dziećmi jest dobrem osobistym, zaś więzi rodzinne znajdują ochronę konstytucyjną (art. 18 Konstytucji RP). Ochrona dóbr osobistych powinna iść o tyle dalej, o ile wyższą wartość w hierarchii ma określone dobro. Skoro zatem możliwa jest ochrona wizerunku człowieka, prywatności, kult pamięci po osobie zmarłej, nietykalność mieszkania, tajemnica korespondencji — to trudno uzasadniać dlaczego akurat wynikająca z macierzyństwa więź rodzinna miałaby być pozbawiona takiej ochrony.

Stąd też ocena, iż doprowadzenie czynem niedozwolonym do sytuacji, w której wskutek ciężkiego uszczerbku na zdrowiu dziecka matka nie może nawiązać z własnym dzieckiem więzi rodzinnej stanowi naruszenie dóbr osobistych. Nie ma bowiem zasadniczych różnic pomiędzy zerwaniem więzi wskutek śmierci człowieka (czego sądy nie kwestionują), a zerwaniem więzi wskutek poważnego uszczerbku na zdrowia (co częściowo zostało poddane w wątpliwość w niższych instancjach).

Owszem, powódka wytworzyła bardzo silną i bliską więź emocjonalną z niepełnosprawnym synem, jednak wskutek upośledzenia dziecka nie ma on możliwości komunikowania się ze światem, z matką — nie ma zdolności do samodzielnej egzystencji i samodzielnego wykonywania podstawowych funkcji życiowych — co dla matki oznacza cierpienie psychiczne, potęgowane przez fakt, że syn nie może się normalnie rozwijać, czerpać przyjemności z życia, uczyć się i pracować, założyć rodziny.

Stąd ochronie więzi rodzinnej nie może stać na przeszkodzie koncepcja, że wyłącznie osoby bezpośrednio poszkodowane wskutek deliktu mogą żądać naprawienia szkody: raz, że nie ma takiego przepisu, dwa, że pojęcie „szkody pośredniej” w doktrynie identyfikuje się różnie, trzy, że w orzecznictwie przyjmuje się, że jeden czyn może być źródłem różnej krzywdy wyrządzonej różnym osobom (np. w przypadku śmierci osoby bliskiej), cztery, że odmowa naprawienia „szkody pośredniej” naruszałaby konstytucyjne gwarancje równości wobec prawa.

art. 442 kc (uchylony z dniem 10 sierpnia 2007 r.)
§ 1. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.
§ 2. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.

Niezależnie od tego roszczenie matki rzeczywiście uległo przedawnieniu: w sprawie nie ma zastosowania art. 442(1) kc, dodany nowelizacją z 2007 r., albowiem zgodnie z przepisem intertemporalnym ma on zastosowanie wyłącznie do roszczeń, które nie uległy jeszcze przedawnieniu w dniu wejścia w życie nowelizacji. Skoro zatem powódka dowiedziała się o szkodzie w 1998 r. (zdiagnozowanie stanu zdrowia dziecka), a o osobie zobowiązanego do jej naprawienia w 2003 r. — zaś dla początku biegu przedawnienia nie ma znaczenia wiedza o zakresie szkody lub trwałości następstw uszczerbku na zdrowiu — to jej roszczenia uległy przedawnieniu w 2006 r. (na podstawie obowiązującego wówczas art. 442 par. 1 kc).
Nie wykazano przy tym, że szkoda powstała wskutek występku, zatem nie można było zastosować art. 442 par. 2 kc; co więcej 10-letni termin przedawnienia liczony byłby od dnia popełnienia przestępstwa, a upływał przed wejściem w życie nowelizacji.

Sumarycznie oznacza to, że roszczenia matki z tytułu zadośćuczynienia za zerwanie więzi z niepełnosprawnym dzieckiem — choć co do zasady podlegające ochronie — nie mogą zostać uwzględnione, zatem skarga kasacyjna została oddalona.

subskrybuj
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

0 komentarzy
Inline Feedbacks
zerknij na wszystkie komentarze
0
komentarze są tam :-)x