Czy można wytoczyć powództwo o ustalenie nieważności weksla wystawionego pod wpływem bezprawnej groźby?

Czy dopuszczalne jest powództwo o ustalenie nieważności weksla wystawionego pod wpływem bezprawnej groźby? Czy w ogóle groźbą taką może być alternatywa: albo zawiadamiamy prokuraturę o możliwości popełnienia przestępstwa (oszustwa) — albo wystawiasz nam weksel własny in blanco, na pokrycie ewentualnych szkód wywołanych tym oszustwem?

wyrok SA w Warszawie z 24 maja 2017 r. (sygn. akt VI ACa 318/16)
Groźbą bezprawną może być zapowiedź wykonania prawa podmiotowego niezgodnie z jego przeznaczeniem, wyłącznie w celu spowodowania obawy u składającego oświadczenie woli, czyli groźba nadużycia prawa podmiotowego. Może to być też takie zachowanie, które jest formalnie zgodne z prawem, jednakże zmierza do wymuszenia złożenia oświadczenia woli.

Spór dotyczył ważności weksla własnego — wystawionego pod wpływem gróźb zawiadomienia organów ścigania o rzekomym oszustwie — na poczet zabezpieczenia ewentualnej szkody.

Powódka pracowała w towarzystwie ubezpieczeniowym na stanowisku administracyjnym, dodatkowo świadczyła usługi jako doradca finansowy w zakresie sprzedaży polis ubezpieczeniowych. Powszechnym obyczajem w firmie było to, że doradcy płacili pierwszą składkę za polisę z własnego konta bankowego — dzięki czemu wyrabiali miesięczną normę sprzedażową oraz przyspieszali wypłatę prowizji.
Jednak część klientów opóźniała się z zapłatą kolejnych składek, co wywołało podejrzenie, że powódka fałszuje wnioski, aby zwiększyć sprzedaż i uzyskać prowizję. Podjęta próba weryfikacji klientów częściowo spełzła na niczym, m.in. dlatego, że doradcy często wpisywali nieprawdziwe numery telefonów (żeby koledzy nie podebrali im klientów) — zatem umowa o pośrednictwo została rozwiązana, zaś dla ułatwienia odzyskania potencjalnych strat przedstawiono kobiecie alternatywę: albo organy ścigania zostaną zawiadomione o przestępstwie oszustwa (i pracę straci także jej mąż), albo podpisze ona weksel własny in blanco na zabezpieczenie spłaty należności wynikającej z niewłaściwego wykonania umowy (oraz deklarację wekslową i pisemne uznanie długu, łącznie na kwotę 107 tys. złotych).

Dwa lata później kobieta złożyła pisemne oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych złożonych oświadczeń woli, a następnie wniosła powództwo o ustalenie nieważności weksla własnego in blanco, a także deklaracji wekslowej i pisemnego uznania długu jako złożonych pod wpływem groźby bezprawnej.

art. 87 kc
Kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

Sąd prawomocnie uwzględnił powództwo: powódka ma interes prawny w ustaleniu nieważności weksla — interes prawny rozumie się bowiem jako obiektywna niepewność prawa lub stosunku prawnego, która zostanie zakończona wskutek wydania orzeczenia. Powódka była niepewna co do charakteru więzi prawnej łączącej strony po złożeniu oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych wystawienia weksla — zatem chociaż nie istniał spór o zapłatę, ani też nie mogła domagać się zwrotu weksla lub deklaracji wekslowej — miała prawo wystąpić z powództwem opartym o art. 189 kpc.

Groźbą w tym przypadku była zapowiedź zawiadomienia organów ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa — wprawdzie nie każda zapowiedź zawiadomienia może być kwalifikowana jako groźba wyłączająca ważność składanych oświadczeń woli — jednak w pewnych przypadkach nawet zachowanie formalnie zgodne z prawem może być traktowane jako groźba bezprawna. Należy bowiem odróżnić bezprawność zastosowanego środka od bezprawności celu.

W odniesieniu do powódki groźba poległa na przedstawieniu informacji o rzekomo grożącej szkodzie w sposób uniemożliwiający zapoznanie się z zarzutami i pozwalający na ocenę, czy żądający wystawienia weksla posiada dowody determinujące odpowiedzialność powódki (m.in. na zawinione działanie, istnienie długu i jego wysokość). Powódce przedstawiono swoiste ultimatum, nie dając przy tym czasu na zapoznanie się z materiałami, nie stworzono także komfortowych warunków na analizę sytuacji. Spotkanie odbyło się w niewielkim pomieszczeniu, strony dzielił od siebie niewielki dystans — były to warunki wyjątkowo niekomfortowe, uniemożliwiające swobodne podejmowanie decyzji i wywołujące dodatkowo atmosferę zagrożenia (zdaniem sądu „przedstawiciele pozwanej spółki złożyli powódce oświadczenie, które stanowiło wyraz swoistego „handlu” czynnościami prawnymi”).

Grożenie zawiadomieniem prokuratury o przestępstwie popełnionym przez dłużnika nie może być użyte jako środek presji celem wymuszenia świadczenia, a taka właśnie sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie z tym, że zamiast wymuszenia świadczenia mamy do czynienia z podpisaniem oświadczenia o uznaniu długu w nieokreślonej do końca wysokości oraz z podpisaniem deklaracji wekslowej i weksla in blanco umożliwiających wpisanie do weksla również bliżej niekreślonej co do wysokości kwoty.

Oznacza to, że uznanie długu nastąpiło w okolicznościach określonych w art. 87 kc, co skutkuje nieważnością tego oświadczenia, a w konsekwencji także nieważnością weksla i deklaracji wekslowej.

13 comments for “Czy można wytoczyć powództwo o ustalenie nieważności weksla wystawionego pod wpływem bezprawnej groźby?

  1. kjonca
    13 grudnia 2017 at 09:34

    „opłacali składki z własnego konta, żeby wyrobić normę”, „wpiswali błędny numer telefonu, żeby koledzy nie podebrali im klientów” ciekawy obraz pracy w instytucji finansowej …

    • mall
      13 grudnia 2017 at 09:49

      Przecież w handlu takie rzeczy to standard.

      • 13 grudnia 2017 at 09:53

        Ze składką, przyznam, nie wiedziałem — jest ryzyko, chyba że równocześnie odbiera wpłatę w gotówce (do własnego portfela).

  2. 13 grudnia 2017 at 11:17

    “Spotkanie odbyło się w niewielkim pomieszczeniu, strony dzielił od siebie niewielki dystans — były to warunki wyjątkowo niekomfortowe, uniemożliwiające swobodne podejmowanie decyzji i wywołujące dodatkowo atmosferę zagrożenia”
    Fascynujący ludzie są w sądach :)

    • 13 grudnia 2017 at 11:24

      Sąd tego nie wymyśla, sąd ocenia co mu pisze strona — i jak to ripostuje druga strona.

    • Mike
      13 grudnia 2017 at 17:17

      no cóż, w tym wypadku zgadzam się z wnioskiem (ktokolwiek go pisał)… tego typu spotkania są z premedytacją robione właśnie w taki sposób, aby wywołać presję i dyskomfort u słabszej prawnie strony i w ten sposób wpłynąć na podjęcie niekorzystnej dla siebie decyzji. Nie bez powodu człowiek ma pewną strefę osobistą wokół siebie.
      A zapewne nie było to spotkanie 1 na 1, co jeszcze potęguje efekt.

      • 14 grudnia 2017 at 12:04

        No, mimoza po prostu… Rozumiem, że na tej zasadzie powinni się odwoływać ci, którym zapłacili, bo kanarzy uniemożliwili im wyjście z autobusu?
        Skądinąd, przebieg wydarzeń potwierdza starą zasadę, że ze złodziejem nie wolno dyskutować, tylko należy wezwać policję…

  3. 14 grudnia 2017 at 10:02

    Znów ten sam błąd (jak w wekslach wystawianych przez pracowników na rzecz pracodawcy – http://www.remitent.pl/niewaznosc-weksla-a-niewaznosc-zobowiazania-wekslowego/5770) – to nie o (nie)ważność weksla chodzi, tylko o nieważność zaciągniątego zobowiązania. Wystawca może za weksel nie odpowiadać, ale dlaczego nie mieliby także nie odpowiadać indosanci (np. nieuczciwy remitent, który weksel zbył) – a taki byłby wniosek, jeśli by chodziło o „nieważność weksla”.

    • 14 grudnia 2017 at 18:10

      Cóż, nawet jeśli sąd się pomylił, to wynik poszedł w świat (inna sprawa, że to tylko „potwierdzenie” oświadczenia powódki — sprawa jest „o ustalenie, że jest nieważny”, nie „o unieważnienie”:

      Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2015 roku Sąd Okręgowy w Warszawie w punkcie pierwszym sentencji ustalił, że nieważny jest weksel własny in blanco wystawiony i wydany przez powódkę pozwanej w dniu 20 stycznia 2014 roku; w punkcie drugim sentencji ustalił, że nieważna jest deklaracja wekslowa z dnia 20 stycznia 2014 roku, zawarta pomiędzy powódką jako wystawcą weksla in blanco, a stroną pozwaną jako remitentem; w punkcie trzecim sentencji ustalił, że nieważne jest pisemne uznanie długu dokonane przez powódkę względem strony pozwanej w dokumencie z dnia 20 stycznia 2014 roku

  4. 14 grudnia 2017 at 17:15

    P.S.
    Za to nadzwyczajnie mi się nie podoba tu ‘in blanco’.
    Bo chyba pracodawca w ten sposób uzurpuje sobie prawa sądu…
    Tak być nie powinno!

    • 14 grudnia 2017 at 18:11

      Cóż, weksel rządzi się swoimi prawami. Toteż stara dobra zasada mówi: nie wystawiaj :)

      • 15 grudnia 2017 at 09:51

        Ale mnie nie chodzi o weksel…

        • Ajax
          17 grudnia 2017 at 11:22

          In blanco też nie wystawiaj. Niczego 😀

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.