Umowa o polisolokatę jest nieważna jeśli brak w niej essentialia negotii

A teraz coś, co tygrysy lubią najbardziej: nieważność umowy polisolokaty, czyli: czy dopuszczalne jest zawieranie umów o produkty mieszane (ubezpieczeniowo-inwestycyjne), czy taka umowa jest per se nieważna? Czy ubezpieczyciel powinien konsumentowi dostarczyć egzemplarz dokumentów (OWU, tabeli opłat, regulaminów) przed jej zawarciem — i jakie są skutki niedostarczenia takich papierów? Czy jeśli polisa mówi wyłącznie o ubezpieczeniu (a całkowicie pomija element inwestycyjny), to można mówić o braku określenia świadczeń stron?
A na deser: zakładając, że umowa ma charakter grupowy (konsument tylko do niej przystąpił jako ubezpieczony, ale nie jest ubezpieczającym) — czy można mówić, że klient w ogóle jest stroną takiej umowy? Bo jeśli nie jest, to: czy może pozywać ubezpieczyciela? Czy ubezpieczyciel miał obowiązek dostarczenia OWU i regulaminów? (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26 października 2018 r., sygn. akt I ACa 750/17).

Spór dotyczył zwrotu pieniędzy wpłaconych na polisolokatę — zdaniem klienta przystąpił on do umowy grupowego ubezpieczenia na życie z funduszem kapitałowym pod wpływem błędu, zaś postanowienia zawartej umowy były nieważne z mocy prawa —  jednak mimo uchylenia się od skutków oświadczenia woli ubezpieczyciel nie zwrócił mu całości wpłaconych kwot.
Wprowadzenie w błąd polegało na braku informacji o ryzyku inwestycyjnym (np. utraty środków, także tytułem opłaty likwidacyjnej), nieprawdziwej informacji o „100% gwarancji kapitału”, a także o tym, że polisolokata była warunkiem zawarcia umowy kredytu bankowego. W dodatku przed podpisaniem umowy nie otrzymał OWU ani tabeli opłat, zaś sama umowa była nieważna, ponieważ stosunek prawny rażąco zmierzał do obejścia prawa (art. 808 kc i art. 812 par. 4 kc). Kolejny zarzut dotyczył pozorności umowy: polisolokata nie jest ubezpieczeniem na życie, lecz de facto inwestycją (w momencie zgonu świadczenie byłoby symboliczne — bo przy pełnej składce w wysokości 130 tys. złotych suma ubezpieczenia byłaby trzykrotnie niższa).
Pełnomocnik klienta złożył oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu (art. 86 par. 1 kc), a ponieważ ubezpieczyciel skalkulował kwotę wykupu na 7,5 tys. złotych (wartość rachunku wynosiła 37,8 tys. złotych, a opłata likwidacyjna 30,3 tys. złotych), skierował pozew o zwrot zapłaconych składek (83 tys. złotych).

W ocenie ubezpieczyciela powództwo powinno zostać oddalone: (i) powód źle oznaczył stronę pozwaną, albowiem odpowiedzialność za ewentualne stosowanie nieuczciwej praktyki rynkowej leży po stronie agenta ubezpieczeniowego (odrębnego podmiotu gospodarczego); (ii) powód nie jest stroną umowy, bo przystąpił do umowy ubezpieczenia grupowego, która jest umową na cudzy rachunek (art. 808 kc); (iii) roszczenie oparte na czynie niedozwolonym uległo już przedawnieniu, bo upłynął już 3-letni okres wskazany w art. 442(1) kc; (iv) klient otrzymał wszelkie niezbędne informacje; (v) obowiązku doręczenia ogólnych warunków umowy nie istniał (bo przystąpił do już zawartej umowy, nie będąc jej stroną, więc mógł zażądać takich dokumentów, ale tego nie uczynił, art. 808 par. 4 kc); (vi) zarazem ani OWU ani tabela opłat nie są wzorcami umów w rozumieniu art. 384 kc oraz (vii) nie zawierały postanowień niedozwolonych; (viii) w dodatku nie była zawierana z konsumentem; (ix) i była wcześniej negocjowana; (x) a całkowity wykup stanowił główne roszczenie pozwanej.

Sąd prawomocnie uwzględnił roszczenie w całości.
Umowa grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym ma charakter mieszany, albowiem posiada elementy zarówno ubezpieczenia, jak i produktu inwestycyjnego. Stosowanie takich umów jest dopuszczalne, co wynika zarówno z zasady swobody umów (art. 353(1) kc), jak i art. 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej z 2003 r., która obowiązywała w czasie zawarcia umowy).
Jednakże ukształtowanie umowy w sposób sprzeczny z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub właściwością zobowiązania — czyli także przekroczenie granic swobody umów — wywołuje skutki w postaci jej nieważności (art. 58 kc).

Ubezpieczyciel ma obowiązek potwierdzić zawarcie umowy ubezpieczenia dokumentem (art. 809 par. 1 kc), jednak sama umowa nie wymaga zastosowania formy szczególnej, więc do jej zawarcia dochodzi poprzez złożenie zgodnych oświadczeń przez obie strony. W sprawie ma też zastosowanie przepis nakazujący dostarczenie konsumentowi wzorca umowy przed jej zawarciem (art. 384 kc). Skoro więc strona pozwana stosowała ogólne warunki ubezpieczenia, to należy je traktować jako wzorzec umowy; kontrahentem był konsument, ubezpieczyciel powinien udowodnić, iż dostarczył ów wzorzec przed transakcją (spółka twierdziła, że powód potwierdził odbiór wszystkich dokumentów podpisując deklarację przystąpienia — ale mimo wezwania dokumentu tego nie przedłożyła).
W konsekwencji oznacza to, że powoda nie wiążą ani warunki ubezpieczenia, ani regulamin Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego, ani tabela opłat i limitów — wiąże go tylko otrzymany certyfikat. Jego treść uzależniała zobowiązania pozwanej od dwóch zdarzeń: zgonu ubezpieczonego lub dożycia do końca okresu odpowiedzialności, a także sumę ubezpieczenia w odniesieniu do wartości rachunków w chwili umorzenia (które znów nie wiążą powoda, ponieważ wzór na wyliczenie wartości rachunków został określony tylko w OWU). Certyfikat nie określa ani części składki przeznaczanej na cele inwestycyjne, ani nie wspomina o innych opłatach. Pozwala to na przyjęcie, iż nie doszło do określenia świadczenia, do którego ubezpieczyciel byłby zobowiązany w przypadku zaistnienia zdarzenia ubezpieczeniowego — zaś określenie składki bez wskazania w jakiej części jest przeznaczana na ubezpieczenie, a w jakiej na inwestycję w fundusze oznacza, że umowie brak essentialia negotii — przez co umowa jest bezwzględnie nieważna, przez co otrzymane przez pozwaną składki stanowią świadczenie nienależne, które podlega zwrotowi (art. 410 kc).

Jako trafny acz nieistotny uznano argument dotyczący charakteru umowy jako zawartej na cudzy rachunek (art. 808 kc). Owszem, zgodnie z definicją umowy ubezpieczenia obowiązek zapłaty składki obciąża wyłącznie ubezpieczającego (art. 808 par. 2 kc i art. 805 par. 1 kc), jednak skoro jest to świadczenie pieniężne, to może spełnić je także inna osoba (art. 356 par. 2 kc). Nie jest to jednak okoliczność, która wyklucza uwzględnienie roszczeń powoda, które dotyczą składek zapłaconych przez powoda.
Strona pozwana nie mogła także zwolnić się z obowiązku przekazania stosownych informacji przed zawarciem umowy z powołaniem na art. 804 par. 4 kc — w orzecznictwie przyjmuje się, iż rozwiązanie to jest dopuszczalne tylko w przypadkach, gdy ubezpieczony nie ma wpływu na objęcie go ochroną lub nie ponosi ciężaru składki (wyrok SN 12 stycznia 2018 r., II CSK 222/17) — co innego jeśli ubezpieczony sam decyduje o przystąpieniu do ubezpieczenia i zobowiązuje się do opłacania składek (por. art. 19 ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej z 2015 r., który jednak nie ma zastosowania w sprawie) — zwłaszcza jeśli ubezpieczony jest konsumentem. Także jeśli istnieją wątpliwości co do konfliktu interesów przedsiębiorcy, którego rola łączy elementy ubezpieczającego i pośrednika ubezpieczeniowego, należy stosować przepisy przewidujące ochronę konsumenta, który zawierałby umowę samodzielnie (por. wyrok SN 17 grudnia 2015 r., V CSK 234/15).

Nietrafny okazał się także zarzut przedawnienia: żądanie pozwu nie wynikało z odpowiedzialności deliktowej pozwanego, lecz z uznania, iż umowa jest nieważna, która następuje ex lege i ex tunc, zaś samo roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przedawnia się po 10 latach.

5 comments for “Umowa o polisolokatę jest nieważna jeśli brak w niej essentialia negotii

  1. Brzęczyszczykiewicz
    18 stycznia 2019 at 12:18

    pozwany bronil sie mowiac ze powod nie byl konsumentem, poniewaz umowa zostala zawarta pomiedzy profesjonalista (ubezpieczyciel) a profesjonalista (agent ubezpieczeniowy)? yyy co? poza tym ani pozwany ani sąd w ogóle nie uzasadnili dlaczego powód nie jest/jest konsumentem…

    • Olgierd Rudak
      18 stycznia 2019 at 12:38

      Troszkę inaczej: powód jest konsumentem, ale to nie powód był stroną umowy (więc umowa nie jest zawarta z konsumentem). I do tego sąd się odniósł (a II instancja poświęciła temu najwięcej uwagi).

  2. Olgierd Rudak
    28 stycznia 2019 at 15:14

    Nie wiem jakich podmiotów dotyczyła sprawa, ale ciekawe pytania trafiły do SN pod sygn. akt III CZP 107/18:

    Czy zgodne z naturą (istotą) stosunku zobowiązaniowego (art. 353[1] k.c. w związku z art. 805 § 1 k.c. i art. 58 § 1 k.c.) jest takie ukształtowanie umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, w ramach którego przesłanką służącą ustaleniu wysokości należnego ubezpieczonemu lub wskazanemu przez niego uposażonemu świadczenia pieniężnego (i sumy ubezpieczenia w oświadczeniu ubezpieczonego o przystąpieniu do umowy grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z UFK) były nie obiektywnie weryfikowalne i powszechnie dostępne dane rynkowe, a tzw. wartość rachunku udziałów, przy czym stanowiące element umowy warunki ubezpieczenia nie określały w sposób przystępny i możliwy do zweryfikowania przez przeciętnego konsumenta metody ustalenia tej wartości (nie wskazywały kto i w jaki sposób dokonuje tej wyceny) zaś regulamin opracowany przez ubezpieczyciela (wskazujący na inwestowanie środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego w certyfikaty emitowane przez niedziałający w Polsce zagraniczny bank) stanowi o oparciu wypłaty z certyfikatów na indeksie, bez określenia zobiektywizowanych i weryfikowalnych kryteriów ustalenia wartości tego indeksu, a zatem określenie tej wartości uzależnione było od arbitralnej i opartej na niejawnych przesłankach decyzji podmiotu trzeciego, zaś początkowa wartość jednostki uczestnictwa w UFK ustalona była odgórnie przez ubezpieczyciela bez jakiegokolwiek odniesienia do kryteriów rynkowych?

    oraz: Czy za ważną – w kontekście oceny zgodności lub sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 353[1] k.c. w związku z art. 805 k.c. i art. 58 § 2 k.c.) – uznać należy umowę grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z UFK (oświadczenie ubezpieczonego o przystąpieniu do takiego ubezpieczenia), z uwagi na skonstruowanie tej umowy w taki sposób, że całość ryzyka inwestycyjnego wynikającego ze stosunku prawnego nawiązanego przez dwa podmioty wyspecjalizowane w przeprowadzaniu operacji finansowych, przerzuca na będącego konsumentem ubezpieczonego, tj. w sytuacji, gdy żadne ze świadczeń zastrzeżonych dla ubezpieczyciela oraz ubezpieczającego nie jest w jakimkolwiek stopniu uzależnione od ryzyka inwestycyjnego, a ich wysokość, w przeciwieństwie do świadczenia należnego ubezpieczonemu, jest z góry określona?

    a także: Czy dotknięta sankcją nieważności (art. 58 § 1 k.c.), jako zawarta z naruszeniem lub obejściem przepisów ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz. U. z 2014 r. poz. 1450 t.j.), jest umowa grupowego ubezpieczenia na życie i dożycie z UFK między towarzystwem ubezpieczeń (Towarzystwem Ubezpieczeń na Życie Europa S.A.), a doradcą finansowym (Open Finance S.A.), który działał faktycznie jako dystrybutor produktu ubezpieczeniowego oferowanego osobom trzecim przez towarzystwo ubezpieczeń i który – będąc formalnie ubezpieczającym – w rzeczywistości nie uiszczał składek ubezpieczeniowych, a w sensie ekonomicznym występował jako pośrednik ubezpieczeniowy za co otrzymywał znaczne wynagrodzenie, nie posiadając wymaganego w art. 2 ust. 2 powołanej ustawy statusu agenta ubezpieczeniowego ani nie dysponując zezwoleniem na prowadzenie działalności brokerskiej?​

  3. Kolombo
    6 lutego 2019 at 19:57

    Czy w takiej sytuacji, gdy okazuje się że umowa jest nieważna, to ubezpieczyciel zapłaci odsetki za cały czas trwania nieważnej umowy? W końcu nieważność jest wsteczna, a z kapitału korzystał cały ten czas. A może bezpodstawne i odsetki zaczynamy liczyć dopiero od wyroku stwierdzającego nieważność?

    • Olgierd Rudak
      7 lutego 2019 at 09:30

      Nieważna to nieważna — nie ma jej i nie było.

      Na razie ubezpieczyciel odda 100% wpłaconych środki (nie było żądania zwrotu z odsetkami). Jeśli klient wystąpi o odsetki… moim zdaniem od stwierdzenia nieważności (art. 455 kc).

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.