Bezproduktywne zużycie bezpodstawnego wzbogacenia wyłącza obowiązek zwrotu korzyści — chyba że wzbogacony powinien był przewidywać, że będzie musiał oddawać

A teraz coś z nieco innej beczki czyli kilka zdań o tym, że bezpodstawnie wzbogacony nie musi oddawać uzyskanej korzyści, jeśli ją wydał i nie jest już wzbogacony — jednak wygaśnięcie obowiązku zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia następuje tylko pod warunkiem, iż wydatkując odniesioną korzyść nie miał świadomości, że będzie musiał ją oddawać. Odnosi się do także do instytucji, których działalność jest regulowana prawem, które się zmienia — i po zmianach się okazuje, że czegoś już robić nie należy (wyrok Sądu Najwyższego z 11 lutego 2022 r., II CSKP 70/22).

Sprawa zaczęła się od stwierdzenia nieważności, z powództwa jednej ze SKOK, postanowień statutu Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo Kredytowej o utworzeniu funduszu reklamowo-promocyjnego.

(W sprawie dość istotny jest kalendarz, który w zasadniczej części wygląda następująco:

  • 27 października 2012 r. wchodzi w życie ustawa zakazująca tworzenia funduszów, nieznanych ustawie, w tym funduszu reklamowo-promocyjnego (ustawa przewiduje 6-miesięczny okres na dostosowanie statutu);
  • 23 czerwca 2013 r. poddano pod głosowanie uchwałę likwidującą fundusz reklamowo-promocyjny (z przewidywaną datą wejścia w życie 1 kwietnia 2014 r.), jednak uchwała nie zyskuje wymaganej liczby głosów;
  • 2 kwietnia 2014 r. jeden ze SKOK-ów wytacza powództwo o ustalenie nieważności postanowień dot. statutu (wygrywa sprawę w obu instancjach);
  • 7 października 2015 r. orzeczenie w/s stwierdzenia nieważności postanowień statutu staje się prawomocne.

Odnośnie żądania nieważności przepisów statutu o funkcjonowaniu funduszu reklamowo-promocyjnego, sąd prawomocnie ocenił, że ustawa nie przewiduje możliwości świadczenia przez Krajową SKOK takiej działalności na rzecz innych Kas (z wyjątkiem sytuacji, gdy usługi są wykonywane na podstawie indywidualnie ustalonej umowy), a przez to brak jest także podstaw do zobowiązania przymusowo zrzeszonych SKOK-ów do wpłacania pieniędzy na taki fundusz (a SN oddalił skargę kasacyjną, por. wyrok SN z 14 czerwca 2017 r., IV CSK 461/16).

Wyposażona w takie orzeczenie inna SKOK wytoczyła powództwo o zwrot wpłaconych na fundusz reklamowo-promocyjnych pieniędzy jako bezpodstawnego wzbogacenia.

Sąd częściowo uwzględnił powództwo: w świetle uznania za nieważne postanowień statutu wpłaty miały charakter świadczenia nienależnego, jednak tylko te, które miały miejsce po 1 kwietnia 2014 r. jako planowanej daty wejścia w życie zmienionego statutu. Do tego dnia wydatkując środki na cele statutowe Kasa Krajowa z pewnością nie musiała się liczyć z obowiązkiem ich zwrotu — no a skoro je wydała (zużyła), to nie jest już wzbogacona, co wyklucza obowiązek zwrotu.

art. 405 kodeksu cywilnego
Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

art. 409 kodeksu cywilnego
Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.


art 410 kodeksu cywilnego
§ 1. Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.
§ 2. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

Sprawa trafiła do Sądu Najwyższego, który przypomniał, że wygaśnięcie obowiązku zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia — korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej — wygasa, jeśli wzbogacony zużył ją lub utracił, chyba że powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Zastosowanie art. 409 kc wymaga bezproduktywnego, konsumpcyjnego zużycia korzyści, przeto wydatkowanie środków nie zwalnia z obowiązku zwrotu, jeśli osoba nabyła za uzyskaną korzyść inne mienie, którego wartość nadal tworzy przysporzenie (ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wzbogaconym). Obowiązek zwrotu korzyści dotyczy zarówno tego wzbogaconego, który wiedział, że przysporzenie mu się nie należało, ale także tego, który obiektywnie rzecz ujmując powinien był wiedzieć lub przypuszczać, że uzyskana wartość mu się nie należała.

Tymczasem w sprawie nie ma wątpliwości, że zmiana statutu została wymuszona nową ustawą o SKOK, która zobowiązywała instytucję finansową do dostosowania postanowień statutowych do przepisów prawa w ciągu 6 miesięcy (art. 86 ust. 2 pkt 1 uskok). W momencie wejścia w życie ustawy Kasa Krajowa powinna rozpocząć proces zmiany statutu, aby zakończyć go sześć miesięcy później — i to jest właśnie moment, od którego można i należy mówić o nienależności świadczenia (por. wyrok SN z 17 czerwca 2021 r., IV CSKP 49/21). Nie ma zatem znaczenia czy po tej dacie pieniądze zostały zużyte zgodnie z ich przeznaczeniem, nie jest też istotne, iż SKOK-i się ze sobą „rozliczyły” — wzbogacony był świadom braku podstawy prawnej domagania się wpłat, przeto nie ma znaczenia, że kwoty te zostały wydatkowane z potencjalną korzyścią dla SKOK-ów.
Z tego względu wniesiona przez Krajową Skok skarga kasacyjna została oddalona (a ja mam wrażenie, że gdyby prawomocny wyrok skarżyła też strona powodowa, to orzeczenie SN byłoby dla niej korzystne).

subskrybuj
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

1 Komentarz
Oldest
Newest
Inline Feedbacks
zerknij na wszystkie komentarze
1
0
komentarze są tam :-)x