Brak przejrzystych zasad ustalania stawki godzinowej adwokata to klauzula abuzywna (TSUE)

A skoro wczoraj było o tym, że radca prawny może ponosić odpowiedzialność za treść informacji przesłanej w imieniu klienta, a nieco wcześniej dywagowaliśmy o sposobach uwidoczniania cen w spożywczakach, dziś czas na kilka zdań o tym, że stawka godzinowa adwokata nie może być podważona jako klauzula niedozwolona — o ile konsument miał jasność co do sposobu obliczania i rozliczania wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi.

wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 12 stycznia 2023 r. w/s D.V. vs. M.A. (C-395/21)
1) [Dyrektywa 93/13 w/s nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich] obejmuje warunek umowy o świadczenie usług prawnych zawartej między adwokatem a konsumentem, który określa cenę świadczonych usług zgodnie z zasadą stawki godzinowej.
2) [W myśl dyrektywy 93/13] nie spełnia wymogu wyrażenia prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu tego przepisu warunek umowy o świadczenie usług prawnych zawartej między adwokatem a konsumentem, który ustala cenę tych usług zgodnie z zasadą stawki godzinowej, bez przekazania konsumentowi, przed zawarciem umowy, informacji, które pozwalają mu na podjęcie rozważnej i w pełni świadomej decyzji przy pełnej wiedzy odnośnie do konsekwencji ekonomicznych, jakie pociąga za sobą zawarcie tej umowy.
3) Warunku umowy o świadczenie usług prawnych zawartej między adwokatem a konsumentem ustalającego zgodnie z zasadą stawki godzinowej cenę za te usługi i w związku z tym wchodzącego w zakres głównego przedmiotu tej umowy nie można uznać za nieuczciwy z tego tylko powodu, że nie spełnia wymogu przejrzystości przewidzianego w art. 4 ust. 2 tej dyrektywy, ze zmianami, chyba że państwo członkowskie, którego prawo krajowe znajduje zastosowanie do przedmiotowej umowy, wyraźnie przewidziało, zgodnie z art. 8 tej dyrektywy, ze zmianami, że zakwalifikowanie warunku jako nieuczciwego wynika z samego tego faktu.
4) W przypadku gdy umowa o świadczenie usług prawnych zawarta między adwokatem a konsumentem nie może dalej obowiązywać po wyłączeniu z niej warunku uznanego za nieuczciwy, który ustala cenę usług zgodnie z zasadą stawki godzinowej, a usługi te zostały wykonane, to nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy przywrócił sytuację, w jakiej znajdowałby się konsument w braku tego warunku, nawet jeśli skutkuje to nieotrzymaniem wynagrodzenia przez przedsiębiorcę. W przypadku gdyby unieważnienie umowy w całości naraziłoby konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego, przepisy te nie stoją na przeszkodzie temu, by sąd krajowy zaradził skutkom nieważności wspomnianego warunku poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mającym zastosowanie w przypadku porozumienia stron tej umowy. Przepisy te stoją natomiast na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy zastąpił niedozwolony warunek, którego nieważność stwierdzono, sądowym oszacowaniem poziomu wynagrodzenia należnego za wspomniane usługi.

Sprawa zaczęła się od zawarcia kilku umów przez litewskego konsumenta z adwokatem; w każdej umowie wynagrodzenie adwokata ustalono na 100 euro za każdą godzinę konsultacji lub świadczenia usług prawnych, klient zapłacił także zaliczkę w wysokości 5,6 tys. euro. Po kilku miesiącach prawnik wystawił faktury za wyświadczone usługi, a ponieważ zamawiający nie zapłacił należności, adwokat pozwał swego klienta o 9,9 tys. euro.

Sąd prawomocnie uznał, że ustalone warunki wynagradzania pełnomocnika stanowiły niedozwolone postanowienie umowne i obniżył jego wysokość o połowę. Spór trafił do Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (litewskiego sądu najwyższego), który powziął wątpliwości, czy stawka godzinowa adwokata nie powinna być traktowana jako wynagrodzenie, które nie podlega ocenie jako klauzula abuzywna, nawet jeśli nie była indywidualnie negocjowana, o ile została konsumentowi przedstawiona w jasny i zrozumiały sposób — i czy ma znaczenie, że adwokat nie podał klientowi przejrzystych zasad rozliczeń, w szczególności nie oszacował sumy kosztów na początku współpracy?

dyrektywa 93/13 w/s nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
art. 3 ust. 1.
Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.
art. 4 ust. 2. Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem.
art. 6 ust. 1. Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
art. 7 ust. 1. Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów Państwa Członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami.

Sprawa trafiła do TSUE, który stwierdził, iż:

  • zapłata honorarium jest głównym świadczeniem klienta, toteż stawka godzinowa za pracę adwokata nie może być oceniana jako niedozwolone postanowienie umowne — nawet jeśli konsumentowi nie było dane indywidualnie negocjować wynagrodzenia prawnika — o ile zasady jego obliczania były wyrażone prostym i zrozumiałym językiem;
  • wyjątek ten nie dotyczy ustaleń, w których zabrakło precyzyjnego wyjaśnienia zasad obliczania honorarium adwokackiego, a w szczególności klient wiedział tylko tyle, że każda godzina pracy pełnomocnika będzie go kosztowała 100 euro, ale nie wiedział ile czasu adwokat może spędzić na świadczeniu usług — bo w takim przypadku nawet konsument właściwie poinformowany, dostatecznie uważny i racjonalny nie jest w stanie ustalić ile realnie będzie musiał zapłacić;
  • trzeba bowiem pamiętać, że obowiązkiem przedsiębiorcy jest dostarczenie przejrzystych informacji o warunkach świadczenia usług; w przypadku wynagrodzenia opartego na stawce godzinowej może nie być możliwe precyzyjne podanie wysokości nawet orientacyjnego wynagrodzenia końcowego — ale deontologia zawodu adwokata wymaga podania konsumentowi przynajmniej przybliżonego kosztu usługi (może to polegać na „oszacowaniu przewidywanej lub minimalnej liczby godzin potrzebnych do wykonania określonej usługi albo zobowiązaniu do wysyłania w rozsądnych odstępach czasu faktur lub okresowych sprawozdań wskazujących liczbę przepracowanych godzin pracy”);
  • usunięcie essentialia negotii — klauzuli o wynagrodzeniu opartym o stawkę godzinową — może oznaczać odstąpienie od jej stosowania, nawet jeśli wskutek tego adwokat nie otrzyma wynagrodzenia za wyświadczone usługi; ponieważ jednak nie jest wykluczone, iż inny przepis prawa krajowego pozwoliłby przedsiębiorcy domagać się należności na innej podstawie prawnej (wydaje mi się, że na gruncie prawa polskiego byłby to art. 735 par. 2 kc), wówczas sąd może zastosować w sprawie inny przepis dyspozytywny — ale oczywiście nie może dopisywać stawki, którą sam oszacowałby jako właściwą ponieważ, jak to wielokrotnie zostało powiedziane w sprawach konsumenckich, „gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w takich umowach, to takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniałoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez sam brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal mogliby oni dostrzegać korzyść w stosowaniu rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców”).

Dla przypomnienia — bo niektórzy P.T. Czytelnicy nadal nie pojmują, że TSUE zajmuje się ogólną wykładnią prawa, a nie rozstrzyganiem sporów — teraz sprawa wraca do litewskiego sądu, który będzie orzekał co do jej meritum.

subskrybuj
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

7 komentarzy
Oldest
Newest
Inline Feedbacks
zerknij na wszystkie komentarze
7
0
komentarze są tam :-)x