A teraz coś z jeszcze innej beczki, czyli czy istnieje możliwość odziedziczenia przez rodzinę pieniędzy uzbieranych przez zmarłego na emeryturę? Czy należna od ZUS wypłata gwarantowana może się należeć osobie uposażonej wyłącznie pod warunkiem istnienia konta w OFE i subkonta w ZUS — a ich likwidacja i przeniesienie środków do FUS oznacza, że zmarły już wykorzystał należne mu pieniądze? (wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2024 r., I USKP 4/24).
Orzeczenie dotyczyło wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji o odmowie przyznania wdowie wypłaty gwarantowanej po zmarłym mężu-emerycie.
W uzasadnieniu decyzji ZUS wyjaśnił, iż wypłata gwarantowana może przysługiwać wyłącznie pod warunkiem istnienia subkonta, skoro jednak zmarły zdążył przejść na emeryturę, to kapitał został przeniesiony do FUS, a więc nie było czego „odziedziczyć”.
Ten pogląd został zweryfikowany przez sąd, który w prawomocnym wyroku uznał, że konsumowanie zgromadzonych środków nie wyklucza prawa uposażonego do świadczenia po śmierci emeryta, o ile oczywiście minęło nie więcej niż 3 lata od wypłaty pierwszej emerytury.
W skardze kasacyjnej od tego wyroku ZUS podkreślił, że wypłata gwarantowana przysługuje wyłącznie w przypadku istnienia subkonta ubezpieczonego w FUS, które zostało zamknięte po przyznaniu emerytury — a więc wdowa po zmarłym nie ma prawa do niczego.
art. 25b ust. 1 i ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
1. Zakład informuje emeryta, który:
1) nabył prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat albo do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku miał ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej,
2) posiadał subkonto, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
3) nie pobiera okresowej emerytury kapitałowej
— o możliwości wskazania imiennie jednej lub kilku osób fizycznych jako osób uposażonych, na rzecz których ma nastąpić po śmierci emeryta wypłata jednorazowego świadczenia pieniężnego, zwanego dalej „wypłatą gwarantowaną”.
4. Osoba uposażona, zgodnie z dyspozycją emeryta, nabywa prawo do całości albo części wypłaty gwarantowanej, jeżeli śmierć emeryta pobierającego emeryturę, o którym mowa w ust. 1, nastąpiła w okresie trzech lat od miesiąca, od którego po raz pierwszy wypłacono emeryturę.
Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że w sporze niezwykle istotne jest prawidłowe określenie stanu faktycznego. Otóż mąż skarżącej w marcu 2017 r. otrzymał decyzję w sprawie emerytury częściowej, po czym środki z subkonta i OFE zostały przeniesione do FUS, a samo subkonto zamknięte — a mężczyzna wkrótce zmarł. Tymczasem przepisy są jasne: wypłata gwarantowana jest należna, jeśli zmarły posiadał subkonto i nabył prawo do emerytury (acz nie pobiera okresowej emerytury kapitałowej), a więc „konsumował kapitał zgromadzony” w okresie aktywności zawodowej. Prawo osoby uposażonej do wypłaty gwarantowanej nie jest ani powiązane z istnieniem aktywnego OFE i indywidualnego subkonta, a więc nie może być traktowane ani jako przekazanie, ani dziedziczenie zgromadzonych środków — kluczem jest właśnie śmierć pobierającego świadczenie w określonym, trzyletnim okresie.
Stwierdzając, że pogląd ZUS, iż zmarły musi posiadać czynne konto w OFE i czynne subkonto jest nieprawidłowy — bo przecież nie ma możliwości otrzymywania świadczenia emerytalnego bez likwidacji tych kont i przeniesienia pieniędzy do FUS — SN oddalił skargę kasacyjną.