Jeśli prawo zakazuje zrzekania się przez konsumenta przysługujących mu praw: czy cesja wierzytelności oznacza zrzeczenie się przez uprawnień? Czy jednak konsument ma prawo decydować o sposobie dochodzenia swych roszczeń, a jednym z tych sposobów jest przelew wierzytelności na rzecz innej osoby? I, wcale nie na marginesie: czy sąd powinien badać ewentualny zarzut abuzywności w umowie cesji, która nie jest przedmiotem sporu między konsumentem a cesjonariuszem?
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE w/s Zwrotybankowe.pl sp. z o.o. vs. Powszechnej Kasie Oszczędności Bank Polski S.A. (C‑80/24)
1) Zakaz zrzekania się przez konsumenta z uprawnień w zakresie przepisów o kredycie konsumenckim] nie stoi na przeszkodzie przepisom prawa krajowego umożliwiającym konsumentowi zbycie na rzecz osoby trzeciej, która nie jest konsumentem, wierzytelności opartej na naruszeniu prawa przyznanego mu na mocy przepisów prawa krajowego wprowadzających w życie tę dyrektywę.
2) [Zakaz stosowania klauzul abuzywnych oznacza, że] sąd krajowy nie ma obowiązku zbadania z urzędu nieuczciwego charakteru warunku umowy cesji wierzytelności zawartej przez konsumenta, jeżeli zawisły przed tym sądem spór między spółką będącą cesjonariuszem a przedsiębiorcą dotyczy nie tej umowy cesji, lecz wierzytelności konsumenta wobec tego przedsiębiorcy.
opis stanu faktycznego:
- sprawa zaczęła się od przelewu wierzytelności wynikających z sankcji darmowego kredytu, z konsumenta-kredytobiorcy na specjalizującą się w dochodzeniu takich roszczeń firmę Zwrotybankowe.pl, w której firma zastrzegła dla siebie wynagrodzenie w wysokości 50% kwot odzyskanych od banku….
- …oraz powództwa o zwrot kwoty 4,5 tys. zł przeciwko kredytodawcy, którym był PKO Bank Polski S.A.;
- w toku postępowania bank podkreślił, iż nie uchybił obowiązkom informacyjnym wynikającym z ustawy o kredycie konsumenckim, a kredytobiorca nie miał prawa przenieść swoich roszczeń na podmiot trzeci, przez co cesja była bezskuteczna, a więc Zwrotybankowe.pl pozbawione były czynnej legitymacji procesowej;
- zarzucił też, że umowa cesji, w której spółka zastrzega na swoją rzecz wynagrodzenie odpowiadające połowie spornej należności, można oceniać jako niedozwolone postanowienie umowne, którą to okoliczność sąd powinien zbadać z urzędu;
art. 22 ust. 2 dyrektywy 2008/48 w/s umów o kredyt konsumencki
Państwa członkowskie zapewniają, by konsumenci nie mogli zrzekać się praw przyznanych im na mocy przepisów prawa krajowego wprowadzających w życie niniejszą dyrektywę lub do niej się odnoszących.
art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 w/s nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich
Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.
wyrok TSUE:
- odnosząc się do tych wątpliwości TSUE przypomniał, że w jego orzecznictwie utrwalił się pogląd, iż zapewnienie ochrony praw przysługujących konsumentom generalnie wyklucza możliwość zakazu cesji ich uprawnień (por. wyrok TSUE z 29 lutego 2024 r., C‑11/23);
- tym bardziej cesja wierzytelności przysługującej konsumentowi nie może być rozumiana jako zrzeczenie się przez konsumenta jego uprawnień;
- sęk w tym, że to w gestii konsumenta leży decyzja, czy roszczeń zamierza dochodzić sam, czy poprzez wyspecjalizowany podmiot, który oszczędzi mu „trudności i kosztów” mogących odwieść go od dochodzenia należności;
- odnośnie natomiast kwestii postrzegania określonych postanowień umowy cesji jako postanowień niedozwolonych, TSUE stwierdził, że zgodnie z prawem unijnym ocena ew. abuzywności klauzul umownych dotyczyć może tylko relacji stron sporu będącego przedmiotem postępowania sądu;
- gdyby więc proces dotyczył klienta i spółki Zwrotybankowe.pl, sąd miałby obowiązek z urzędu — nawet przy braku odpowiedniego zarzutu ze strony konsumenta — ocenić, czy umowa cesji nie ma charakteru nieuczciwego;
- tymczasem takiej sprawy nie ma, a zamiast tego jest powództwo firmy będącej cesjonariuszem przeciwko bankowi, a konsument (jako klient firmy) na dziś nie podnosi jakichkolwiek roszczeń przeciwko spółce, na którą przeniósł wierzytelność;
- skoro więc nie ma sporu między konsumentem a przedsiębiorcą, sąd nie jest zobowiązany analizować wiążącej ich umowy;
- ba, nawet gdyby taki zarzut okazał się słuszny, nie wyklucza to legitymacji procesowej Zwrotybankowe.pl — bo potencjalnie niekorzystne ukształtowanie postanowień dotyczących wynagrodzenia za dochodzenie roszczeń nie oznacza nieważności umowy cesji;
- (aczkolwiek, biorąc pod uwagę, że taki obowiązek może wynikać z prawa krajowego, TSUE uznał, że to polski sąd musi sam ocenić, czy polskie prawo nakazuje mu zająć się sporem, który przed nim nie zawisł).