Czy organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi może ustalić zryczałtowaną wysokość opłat licencyjnych? Jeśli korzystanie z utworów przez licencjobiorcę jest nieregularne i niespecjalnie określone, acz nie ma wątpliwości, że co do zasady utwory są udostępniane? Czy jednak pobieranie tantiem za puste pokoje hotelowe — bo przecież obłożenie w hotelach nie jest pełne i rzadko bywa równe — może być traktowane jako nadużywanie pozycji dominującej na rynku?
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 grudnia 2025 r. (C-161/24)
1) Nieuwzględnienie przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi stopnia wykorzystania obiektów hotelarskich przy obliczaniu opłat należnych w zamian za udzielenie podmiotom prowadzącym te obiekty licencji na udostępnianie utworów chronionych prawem autorskim może, w zależności od wszystkich istotnych okoliczności, przyczyniać się do stwierdzenia nadużywania pozycji dominującej polegającego na stosowaniu niesłusznych cen, z zastrzeżeniem zweryfikowania, czy wysokość tych opłat jest wygórowana w stosunku do charakteru i zakresu korzystania z utworów, a także do wartości ekonomicznej generowanej przez to korzystanie.
2) Stwierdzenie nadużywania pozycji dominującej jest wystarczająco poparte dowodami, jeżeli zostanie wykazane, że rozpatrywana praktyka może naruszyć strukturę skutecznej konkurencji, przy czym wykazywanie, że praktyka ta może ponadto wyrządzić bezpośrednią szkodę konsumentom, nie jest konieczne.
3) Organ ochrony konkurencji ma obowiązek wykazać, że praktyka nadużycia może znacząco wpłynąć na handel między państwami członkowskimi. Jeżeli praktyka cenowa organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi zostaje uznana za stanowiącą nadużycie, w celu wykazania, że ta stanowiąca nadużycie praktyka może mieć odczuwalny wpływ na handel między państwami członkowskimi, wystarczy wykazać, że ta organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi zarządza nie tylko prawami autorów będących obywatelami państwa członkowskiego, w którym organizacja ta sprawuje monopol, lecz również prawami autorów z innych państw członkowskich.
opis stanu faktycznego:
- sprawa zaczęła się od decyzji czeskiego organu ochrony konkurencji (Úřad pro ochranu hospodářské soutěže) stwierdzającej, iż pobieranie przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (OSA) opłat za korzystanie przez hotele z utworów za pomocą odbiorników radiowych i telewizyjnych — od sztuki, tj. w wysokości nieuwzględniającej rzeczywistego obłożenia pokoi — stanowiło nadużycie pozycji dominującej, za co nałożono na organizację 10,6 mln korun kary;
- zdaniem ozz pobieranie pobieranie tantiem za puste pokoje hotelowe byłoby bezprawne, jednak wyłącznie w przypadku pokoi wyłączonych z użytkowania (tj. wolnych przez cały rok);
- a skoro nijak nie da się sprawdzić, czy w danym dniu w danym pokoju jakiś gość przebywał, żądanie opłat licencyjnych od każdego pokoju nie może być traktowane ani jako narzucanie wygórowanych cen lub niesłusznych warunków handlowych — a przecież tantiemy należą się za udostępnianie utworów, nie ich wykorzystywanie;
art. 102 lit a Traktatu o funkcjonowaniu UE
Niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane jest nadużywanie przez jedno lub większą liczbę przedsiębiorstw pozycji dominującej na rynku wewnętrznym lub na znacznej jego części, w zakresie, w jakim może wpływać na handel między Państwami Członkowskimi.
Nadużywanie takie może polegać w szczególności na:
a) narzucaniu w sposób bezpośredni lub pośredni niesłusznych cen zakupu lub sprzedaży albo innych niesłusznych warunków transakcji;
- zaś tak czy inaczej nie udowodniono ani jakiejkolwiek szkody, ani negatywnego wpływu na rynek wewnętrzny, bo przecież OSA zajmuje się tylko prawami twórców czeskich i morawskich;
- zatem rozpatrujący odwołanie Krajský soud v Brně zdecydował się zwrócić do Trybunału Sprawiedliwości UE o wykładnię przepisów antymonopolowych TFUE;
wyrok TSUE:
- w orzecznictwie przyjmuje się, że udostępnianie odbiorników radiowych lub telewizyjnych zdolnych do odbierania sygnałów i rozpowszechniania chronionych utworów w pokojach hotelowych stanowi publiczne udostępnianie utworów, bez względu na to, czy użytkownik korzysta z tej możliwości (por. wyrok TSUE z 7 grudnia 2006 r., SGAE, C‑306/05);
- natomiast wyposażenie pokoi hotelowych w radia i telewizory ma na celu podwyższenie standardu obiektu, a więc i uzyskanie wyższej ceny, co tym bardziej uzasadnia obowiązek odprowadzania tantiem za prawa autorskie;
- nie ma też wątpliwości, iż organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, mająca na terytorium państwa monopol w odniesieniu do pewnej kategorii utworów, jest przedsiębiorstwem dominującym na rynku w rozumieniu art. 102 TFUE;
- jest też oczywiste, że narzucanie przez monopolistę wygórowanych — oderwanej od rozsądnie skalkulowanej wartości ekonomicznej świadczonych usług — cen może być kwalifikowane jako nadużycie pozycji dominującej;
- w przypadku usług hotelowych istotną okolicznością jest charakter i zakres korzystania z utworów, czyli liczba odbiorców, jak też wartość ekonomiczna wynikająca z owego korzystania: skoro więc korzystający twierdzi, że niektóre pokoje czasem stoją puste, a przecież jest też jasne, że nikt nie płaci za hotel, żeby posłuchać radia lub pooglądać telewizję — to organizacja zbiorowego zarządzania nie może tej sytuacji pomijać;
- (dla dociekliwych: TSUE nie każe, by na każdym piętrze stał inspektor z ZAiKS i sprawdzał — wystarczy, że obłożenie zbada się za pomocą modelu statystycznego lub innych stabilnych, weryfikowalnych i łatwo dostępnych kryteriów);
Opłata stosowana przez organizację zbiorowego zarządzania, chociaż może opierać się na stawkach ryczałtowych, powinna uwzględniać przynajmniej oszacowanie rzeczywiście wykorzystanej ilości utworów chronionych prawem autorskim.
- przeto narzucanie takich warunków rozliczeń licencyjnych, które nie uwzględniają rzeczywistego korzystania z utworów może być może być uznane za nadużycie pozycji dominującej;
- uznanie określonej praktyki za nadużywanie pozycji dominującej nie wymaga udowodnienia, iżby ktokolwiek poniósł przez to szkodę — art. 102 TFUE chroni konkurencję jako taką;
- aczkolwiek przedsiębiorca może starać się uniknąć sankcji, wykazując, iż jego antykonkurencyjne zachowanie przynosi pozytywny efekt dla odbiorców;
- jeśli natomiast spór dotyczy wpływu praktyki na handel między państwami UE, to oceniając działania przedsiębiorcy należy wziąć pod uwagę ewentualne zakłócenia swobody handlu na rynku wewnętrznym — ergo urząd i sąd powinny zbadać, czy ozz zarządza także prawami twórców spoza „macierzystego” kraju (w tym przypadku: spoza Czeskiej Republiki).