A skoro jakiś czas temu było o węgierskich pomnikach żołnierzy, którzy oddali życie za Króla i Cesarza, to dziś czas na kilka migawek pt. jak wyglądają niemieckie pomniki wojenne (Kriegerdenkmäler) ufundowane po Wielkiej Wojnie, ku upamiętnieniu poległych w latach 1914-1918.
Kunnerwitz: przeciętna wieś we wschodniej Saksonii, na centralnym placyku (bardzo zielonym i sympatycznym) aż dwa pomniki: na pierwszym planie poświęcony mieszkańcom, którzy zginęli na frontach w latach 1914-1918, w tle upamiętnienie Bitwy Narodów z 1813 r. (sam pomnik nosi datę 1913). Można powiedzieć, że to przedstawiciel niemieckiego generycznego pomnika wojennego: granitowy (lub wykonany z innego kamienia) obelisk, wizerunek Krzyża Żelaznego, czasem jakiś Stalhelm M1916, litania nazwisk poległych, z datami i często opisem miejsca śmierciNieco wystawniejszy w formie, ale nadal dość klasyczny Kriegerdenkmal: lista nazwisk żołnierzy pochodzących z Markersdorf wraz z datą i miejscem śmierci (m.in. Somma, Flandria, Nasielsk, Nowogieorgijewsk); przed pomnikiem skromniejsza tablica upamiętniająca ofiary II wojny światowej
Skromny, mocno nostalgiczny pomnik przy ewangelickim kościele w Leutersdorf: „śpiący” żołnierz z Stielhandgranate w ręku…
…z tyłu cokołu nazwiska żołnierzy-ofiar wojny; nie wiem czy taki był zamysł współczesnych, ale od ulicy rośnie spory krzew, zatem pomnika nie można zobaczyć od frontu. Tego typu Denkmali widzi się zdecydowanie mniej
’Ehre Freiheit Vaterland’: podniosły w formie i treści monument w miejscowości Eibau to zdecydowanie przeciwny biegun upamiętnienia Wielkiej Wojny: „Honor Wolność Ojczyzna” najwyraźniej były wartościami, dla których warto było poświęcić życie przeszło półtora miliona młodych Niemców. Z przodu dołożona niewielka tablica ku pamięci ofiar II wojny światowejInternety podają, że w samym Zittau znajduje się aż 10 Kriegerdenkmäler… moją uwagę zwrócił ten poświęcony 102. Królewskiemu Saksońskiemu Pułkowi Piechoty — postać kobiety złożonej w kamiennym grobowcu jest alegorycznym lecz wymownym przedstawieniem okropieństw wojny
I jeszcze jeden smutne przedstawienie smutku i rozpaczy po wojnie lat 1914-1918: pomnik przy kościele w Bernstadt auf dem Eigen…
…uwagę zwraca nie tylko postać trwożliwego (składającego ręce do modlitwy?) żołnierza, ale też mnogość nazwisk na cokole (ten pomnik czci pamięć mieszkańców kilku pobliskich miejscowości)
Niemieckie pomniki wojenne można także znaleźć poza granicami dzisiejszych i ówczesnych Niemiec. Po 1918 r. Velký Šenov (wcześniej Groß-Schönau in Böhmen) przypadł Czechosłowacji, co jednak nie przeszkodziło lokalnej społeczności w ufundowaniu odlanego z brązu posągu „Raněný” autorstwa Ferdynanda OpitzaStylizowany na antyczne mauzoleum Denkmal w przygranicznym Ostritz to przykład germańskiego monumentalizmu; ustawiony na wzgórzu, obok ławeczka, można przysiąść i przysiąc, żeby nigdy więcej żadna taka tragedia się nie wydarzyła
Dla odmiany pomnik w Seifhennersdorf w misternych obrazkach odzwierciedla horror wojny: pobór mężczyzn do wojska, walka — gąszcz krzyży, kobiety opłakujące zabitych — jakieś potwory dręczące ludzi…
…przy tym koszmarze inskrypcja ’Unseren Helden’ („Nasi Bohaterowie”) wygląda jak ponura ironia…
Kriegendenkmal w miejscowości Ottendorf (dziś to część Sebnitz) określiłbym jako przejaw skromnego patosu: centralny obelisk w kształcie niewielkiej, czworościennej piramidy, nazwiska na tablicach przytwierdzonych do kamiennego muru; jakby ktoś szukał: pomnik znajduje się niedaleko pozostałości wzniesionego za Republiki Weimarskiej obiektu młodzieżowego EndlerkuppeCałkiem podobna myśli przyświecała twórcom tego pomnika ustawionego na cmentarzu w Herrnhut — tu nazwiska poległych są wyryte na tych zewnętrznych „sarkofagach”
Znów Zittau i pomnik pamięci żołnierzy służących w mundurach Königlich Sächsisches Reserve-Infanterie-Regiment 242 (długą listę zabitych też można znaleźć w sieci na stronie Denkmalprojekt.org)
Pamiętając o tym, że przedwojenne granice w wielu miejscach miały inne przebieg, nie można się dziwić, że niemieckie pomniki wojenne są rozsiane w krajach ościennych: dziś Dolní Řasnice, kiedyś Rückersdorf — wciąż dziesiątki nazwisk młodych ludzi
Kriegerdenkmal, a raczej to co z niego zostało, w miejscowości Brody (Pförten) w powiecie żarskim; nie da się ukryć, że w Polsce widywałem bardziej zdewastowane miejsca pamięci tego rodzajuA to już Leśnica: do 1945 znana jako miasteczko Deutsch Lissa, dziś osiedle wcielone do prapiastowskiego Wrocławia. Piękny, wystawny Denkmal przetrwał — nie przetrwała żadna historyczna inskrypcja
I znów klasyka, czyli pomnik wystawiony przy kościele w Hinterhermsdorf…
…i we wsi Bogdanów (Neuhof), dziś w gminie Kostomłoty pod Wrocławiem
(wszystkie zdjęcia fot. Olgierd Rudak, CC BY-SA 4.0)
