Czy przepis, zgodnie z którym kara umowna powinna być zastrzeżona jako suma „określona”, oznacza obowiązek podania ścisłej kwoty? Czy jednak wystarczające jest odniesienie wysokości kary umownej do innego elementu umowy (np. wynagrodzenia) — pod warunkiem, że sposób jej opisania umożliwia wyliczenie dochodzonej kwoty. I, wcale nie na marginesie: czy dopuszczalne jest miarkowanie kary umownej „do zera”?
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2026 r. (II CSKP 669/25)
1. Suma (pieniężna) z art. 483 § 1 kc nie jest to kwota, która ma zostać wyliczona w przyszłości, ale kwota znana w momencie, w którym dłużnik zaciąga zobowiązanie umowne, co oznacza, że musi ona zostać ustalona jako stała kwota albo jako część liczona od kwoty znanej stronom w dacie zawarcia umowy.
2. Nie można zmiarkować kary umownej „do zera”.
opis stanu faktycznego:
- sprawa zaczęła się od zawarcia, w trybie zamówienia publicznego, umowy o wykonanie dokumentacji projektowej niezbędnej do uzyskania pozwolenia na budowę; zgodnie z umową usługa podzielona na kilka etapów (od dokumentacji do nadzoru autorskiego), wszystko za w kwocie ok. 300 tys. zł brutto, z czego połowa za cztery pierwsze etapy, połowa za dwa ostatnie;
- w umowie została też zastrzeżona kara umowna — za każdy 1 dzień opóźnienia po 1% umówionego wynagrodzenia za każdy etap;
- kilka miesięcy później doszło do następującej sekwencji zdarzeń: odbiór dokumentacji projektowej z blisko półrocznym opóźnieniem (czyli etap I) — wystawienie faktury (na 147 tys. zł brutto) — po kolejnych kilku dniach zamawiający podpisuje protokół przyjęcia materiałów — i równocześnie wypowiada umowę w trybie natychmiastowym — oświadczenie o potrąceniu kary umownej w kwocie 311 tys. zł — wezwanie do zapłaty kwoty wynikającej z rozliczenia kwot (tj. potrącenia kary umownej z wynagrodzeniem);
art. 483 § 1 kodeksu cywilnego
Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna).
art. 484 kc
§ 1. W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.
§ 2. Jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.
- a do sądu wpłynęły dwa pozwy: o zapłatę wynagrodzenia oraz o zapłatę kary umownej;
wyrok sądu:
- sąd I instancji uznał racje zamawiającego i zasądził na jego rzecz 163 tys. zł;
- natomiast sąd odwoławczy uznał, że klauzula o zastrzeżeniu kary umownej jest nieważna, ponieważ nie określono wynagrodzenia za poszczególne etapy, skoro więc do jej naliczenia doszło już na początku, to dochodzonej należności nie da się traktować jako „określonej”; co więcej kara umowna przewyższająca wysokość wynagrodzenia (zwłaszcza w przypadku, kiedy usługa została wykonana) powinna być zmiarkowana, i to do zera;
- stąd też w prawomocnym orzeczeniu oddalono powództwo o zapłatę kary umownej, ale zasądzono wynagrodzenie należne wykonawcy;
wyrok SN:
- analizując skargę kasacyjną wniesioną przez zamawiającego zgodnie z art. 483 par. 1 kc kara umowna musi być „określona”, tj. możliwa do wyliczenia już w momencie zawarcia umowy; kwota do zapłaty nie może wymagać dowodzenia, strony umowy mogą odnieść wysokość kary umownej do podstawy jej obliczenia, pod warunkiem, że jest ona znana już w chwili zawarcia umowy, a zastrzeżenie przeciwne jest nieważne (uchwała SN z 9 grudnia 2021 r., III CZP 16/21);
- założenie to jest efektem okoliczności, iż kara umowna jako surogat odszkodowania nie wymaga wykazania wyrządzenia szkody (wystarczające jest wykazanie, że dłużnik nie wykonał lub nienależycie wykonał swe zobowiązanie), zatem ścieżka do pieniędzy jest znacznie prostsza niż przy dochodzeniu odszkodowania ex contractu;
Nie jest możliwe odniesienie kary umownej do parametru, który nie jest znany w momencie zawarcia umowy, a zostanie ustalony w przyszłości.
- (istotne: nie chodzi o wykonanie działania matematycznego w celu wyliczenia wysokości należnej kary umownej — istotą jest wyraźne sprecyzowanie podstawy jej wyliczenia);
- sytuacja, w której umowa określa wysokość wynagrodzenia w dwóch częściach, choć same prace podzielone zostały na sześć etapów — przy czym kara umowna grozi za nieukończenie któregokolwiek z nich w założonym terminie — oznacza brak możliwości wyliczenia konkretnej wysokości roszczenia za zwłokę w wykonaniu zlecenia, a więc taka klauzula jest nieważna z mocy prawa;
- odnosząc się natomiast do kwestii miarkowania wysokości kary umownej SN przypomniał, iż przepis ten ma na celu ochronę dłużnika przed rażącą dysproporcją roszczeń w przypadku wykonania zobowiązania w dużej części lub rażąco wygórowanej wartości kary umownej;
- chociaż jednak poniesienie szkody nie jest warunkiem dochodzenia kary umownej, to nie można nie dostrzegać, że chociaż jej celem jest m.in. dyscyplinowanie dłużnika, zabezpieczenie wykonania umowy, sankcja, ułatwienie dochodzenia roszczeń; kompensacja — możliwość dochodzenia roszczeń — jest tylko jednym z elementów tej układanki;
- mało tego: przepis mówi o „zmniejszeniu” kary umownej, zatem miarkowanie jej wysokości nie powinno zmierzać „do zera”; jeśli po zmiarkowaniu jej wysokość jest zbyt wysoka, w dalszej kolejności można powołać się na nadużycie prawa podmiotowego;
- niejako na marginesie SN zwrócił uwagę, że roszczenie o zapłatę kary umownej nie powstaje, jeśli dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania: jest to więc sankcja za zwłokę, a nie za opóźnienie — zaś kara umowna zastrzeżona za opóźnienie wprowadza odpowiedzialność absolutną, a więc jest nieważna (rozszerzenie odpowiedzialności jest dopuszczalne, acz tylko za „okoliczności oznaczone” (art. 473 par. 1 kc) — a to już nie jest kara umowna, lecz zastrzeżenie gwarancyjne.
Biorąc pod uwagę taką wykładnię SN oddalił skargę kasacyjną w całości.