Czy Sejm, który w ramach autonomii parlamentarnej sam sobie uchwala swój wewnętrzny regulamin, jest związany jego treścią? Jeśli zatem Regulamin izby określa sposób i terminy procedowania projektów ustaw — czy naruszenie procedury legislacyjnej może oznaczać naruszenie Konstytucji, a wiec sprzeczność przyjętego prawa z ustawą zasadniczą? Czy sąd powinien zastosować ustawę uchwaloną w sposób sprzeczny z zasadami legislacji? (wyrok Sąd Najwyższego z 17 czerwca 2025 r., II KK 462/24).
opis stanu faktycznego:
- sprawa dotyczyła mężczyzny oskarżonego o przestępstwo stalkingu (art. 190a par. 1 kk);
- sąd I instancji uznał oskarżonego winnym zrzucanego czynu, acz zdecydował się na warunkowe umorzenie postępowania na 3 lata wraz z zakazem kontaktowania się i zbliżania do pokrzywdzonej;
- w apelacji od tego wyroku prokurator zwrócił uwagę, że warunkowego umorzenia nie można zastosować wobec sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 5 lat pozbawienia wolności (art. 66 par. 2 kk), a przecież już wcześniej górna sankcję za stalking podwyższono z 3 do 8 lat więzienia;
art. 190a § 1 kodeksu karnego [w brzmieniu obowiązującym do 30 marca 2020 r.]
Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność,
podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
art. 190a § 1 kk (w brzmieniu obowiązujacym od 31 marca 2020 r., w/g Dz.U. z 2020 r. poz. 568)
Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
- sąd odwoławczy argumenty te uznał za zasadne, a zmieniając wyrok skazał oskarżonego na rok pozbawienia wolności w zawieszeniu na 3 lata;
skarga kasacyjna:
- to orzeczenie zaskarżył Rzecznik Praw Obywatelskich, którego zdaniem cała ustawa z 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, była procedowana w sposób naruszający prawo
- cytując uzasadnienie orzeczenia RPO zwrócił uwagę na następujące naruszenie procedury legislacyjnej:
przebieg procesu legislacyjnego związanego z tą ustawą, który rozpoczął się w dniu 26 marca 2020 r. od złożenia do Marszałka Sejmu druku sejmowego nr 299 zawierającego rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, zaś w dniu 27 marca 2020 r. wpłynęła do tego projektu zawarta w druku sejmowym nr 299-A autopoprawka. W dniu 27 marca 2020 r. po trzech czytaniach ustawa została uchwalona przez Sejm i w dniu 28 marca 2020 r. przekazano ją Marszałkowi Senatu. W dniu 31 marca 2020 roku Senat wniósł poprawki (druk sejmowy nr 307). Jeszcze tego samego dnia w Sejmie pracowano w Komisji Finansów Publicznych nad poprawkami Senatu, zaś rekomendacje zawarto w sprawozdaniu (druk sejmowy nr 311). W dniu 31 marca 2020 roku Sejm uchwalił, a Prezydent po przekazaniu mu jeszcze tego samego dnia – podpisał ustawę o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw, którą opublikowano nie wcześniej niż w dniu 31 marca 2020 r. o godzinie 22:41:53 (Dz.U.z 2020 r., poz. 568).1
- ombudsman zaskarżył nowelizację, jeszcze we wrześniu 2020 r. — powołując się na wadliwy tryb uchwalenia — do tzw. Trybunału Konstytucyjnego, jednak od grudnia 2022 r. w sprawie nic się nie dzieje, przeto nawet nie wiadomo czy i kiedy TK raczy zająć się nią zająć;
wyrok SN:
- Sąd Najwyższy przypomniał, iż zgodnie z Regulaminem Sejmu prace legislacyjne nad każdą ustawą powinny zacząć się od przedstawienia jego projektu wraz z uzasadnieniem, wskazaniem źródeł finansowania i oceną skutków finansowych;
- projekt każdej ustawy jest rozpatrywany w trzech czytaniach, przy czym pierwsze czytanie projektu nowelizacji kodeksu może odbyć się nie wcześniej niż w 14 dni licząc od dostarczenia posłom druku;
- w ramach pierwszego czytania przedstawiane jest uzasadnienie projektu i przeprowadza się debatę, po której posłowie zadają pytania, na które wnioskodawca odpowiada; pierwsze czytanie projektu wieńczy skierowanie projektu do komisji, chyba że Wysoka Izba odrzuci projekt w całości;
- jednak prace legislacyjne nad kodeksami cechują się pewnymi odrębnościami: pierwsze czytanie może odbyć najwcześniej po 30 dniach od doręczenia posłom projektu, do jego rozpatrzenia parlament może powołać Komisję Nadzwyczajną, z prac nad projektem kodeksów wyłączona jest Komisja Ustawodawcza;
- natomiast drugie czytanie projektu kodeksu może odbyć się nie wcześniej niż w 14 dniu licząc od doręczenia sprawozdania komisji (etc.,etc.);
- co więcej rząd nie może uznać swego projektu kodeksu za pilny;
art. 112 Konstytucji RP
Organizację wewnętrzną i porządek prac Sejmu oraz tryb powoływania i działalności jego organów, jak też sposób wykonywania konstytucyjnych i ustawowych obowiązków organów państwowych wobec Sejmu określa regulamin Sejmu uchwalony przez Sejm.
art. 123 ust. 1 Konstytucji RP
Rada Ministrów może uznać uchwalony przez siebie projekt ustawy za pilny, z wyjątkiem projektów ustaw podatkowych, ustaw dotyczących wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej, Sejmu, Senatu oraz organów samorządu terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów.
art. 89 Regulaminu Sejmu RP
1. Pierwsze czytanie projektu kodeksu lub projektu przepisów wprowadzających kodeks może się odbyć nie wcześniej niż trzydziestego dnia od doręczenia posłom druku projektu.
2. Pierwsze czytanie projektu zmian kodeksu lub projektu zmian przepisów wprowadzających kodeks może się odbyć nie wcześniej niż czternastego dnia od doręczenia posłom druku projektu.
art. 95 ust. 1 Regulaminu Sejmu RP
Drugie czytanie projektu [kodeksu] może odbyć się nie wcześniej niż czternastego dnia od dnia doręczenia posłom sprawozdania Komisji Nadzwyczajnej.
- chociaż więc w hierarchii źródeł prawa kodeks nie ma szczególnej pozycji — wszakże to tylko ustawa — to w orzecznictwie TK przyjmuje się, że specjalne traktowanie wynika z istoty kodyfikacji pewnej gałęzi prawa;
Zamiarem ustrojodawcy wyrażonym w art. 123 ust. 1 Konstytucji RP, było zapobieżenie stosowania trybu pilnego w przypadku materii o istotnym znaczeniu dla funkcjonowania państwa, zwłaszcza z perspektywy zasady podziału władz oraz materii kompleksowo regulujących daną dziedzinę stosunków społecznych (kodeksów).
- w ramach autonomii każda z izb parlamentu może — we własnym zakresie, bez udziału innych władz — regulować własną organizację wewnętrzną, tryb prac legislacyjnych, etc., a to w Regulaminie Sejmu czy Senatu; autonomia Sejmu czy Senatu nie oznacza jednak dowolności: izba jest związana postanowieniami Regulaminu, także w zakresie procedury uchwalania przepisów prawa, przynajmniej dopóty, dopóki nie podejmie uchwały o jego zmianie;
- w tym miejscu SN uznał, iż nie ma wątpliwości, że regulaminy parlamentarne mogą stanowić punkt odniesienia przy ocenie konstytucyjności uchwalonych norm; biorąc zatem pod uwagę, że „nadzwyczajne tempo prac nad ustawą, która dotyka między innymi istotnej wolności osobistej i politycznej” nie sprzyja namysłowi i refleksji (wyrok TK z 20 lipca 2011 r., K 9/11);
- rację ma Rzecznik Praw Obywatelskich, iż reguły te zostały w przypadku projektu nowelizacji art. 190a kk naruszone: ustawę uchwalono w ciągu jednego dnia, poprawkami Senatu posłowie zajęli się tego samego dnia, tego samego dnia ustawa w/s COVID-19 została opublikowana w Dzienniku Ustaw (i weszła w życie w tym samym dniu…) — czyli szybciej nawet, niż w przypadku projektu pilnego;
- trudno przy tym powiedzieć, iżby zmiana kodeksu karnego miała jakikolwiek związek z koniecznością przeciwdziałania pandemii COVID-19;
- choć więc Trybunał Konstytucyjny uważa, że tylko on jest władny orzekać co do sprzeczności przepisów z ustawą zasadniczą, to przecież każdy organ ma obowiązek działania i w graniach prawa — zatem sąd, w ramach rozproszonej kontroli konstytucyjności ustaw, ma prawo materię tę badać.
Stwierdzając, iż same w sobie nieprawidłowości ustawodawcze polegające na naruszeniu przepisów Regulaminu Sejmu nie są wystarczające do stwierdzenia niezgodności ustawy z art. 7 w zw. z art. 112 Konstytucji RP (naruszenie wewnętrznych zasad procedury legislacyjnej nie musi oznaczać naruszenia reguł ustrojowych), to jednak istnieje ryzyko, że uchybienia były „do tego stopnia nasilone”, iż uniemożliwiły posłom zajęcie prawidłowego stanowiska — której to okoliczości sąd odwoławczy pod uwagę nie wziął — Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i zwrócił sprawę do ponownego rozpoznania.
- Ciekawe, że linki do dokumentów na stronie Sejm.gov.pl już nie działają… ↩︎