Czy korzystanie z cudzego znaku towarowego w dyskursie politycznym — nie dla oznaczania konkurencyjnych towarów, nie dla „grzania” się w ciepełku cudzej renomy — narusza prawa właśności intelektualnej uprawnionego? Czy partia polityczna może „kreatywnie” korzystać z dorobku jakiejś firmy, by zwrócić uwagę na społeczne zjawiska? Czy wykorzystanie znaku towarowego w kontekście pozahandlowym można traktować jako pasożytowanie na cudzej własności?
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 8 września 2026 r. w/s Inter IKEA Systems vs. Algemeen Vlaams Belang VZW (C-298/23)
[…] W przypadku gdy osoba trzecia używa oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym cieszącym się renomą lub do niego podobnego, wolność wypowiedzi tej osoby trzeciej, w tym wolność wyrażania opinii politycznych i parodia polityczna, może stanowić uzasadnioną przyczynę w rozumieniu tych przepisów, pod warunkiem że w ramach wyważenia kolidujących ze sobą praw wolność ta przeważy nad prawem wyłącznym właściciela tego znaku towarowego. Przy dokonywaniu tego wyważenia […] sąd krajowy powinien uwzględnić wszystkie istotne okoliczności danego przypadku, do których należą w szczególności:
– zamiar osoby trzeciej, ponieważ rozpatrywane używanie musi wynikać z dążenia tej osoby do korzystania z przysługującej jej wolności wypowiedzi w dobrej wierze, co ma miejsce w szczególności w przypadku, gdy do używania tego dochodzi w celu przekazania idei lub opinii, które mają związek ze znakiem towarowym cieszącym się renomą jako takim, z właścicielem tego znaku towarowego, jego praktykami handlowymi, jego towarami lub usługami, lub gdy używanie to następuje w celu zainicjowania lub podtrzymania debaty leżącej w interesie ogólnym, lub też gdy z innych powodów, takich jak znaczenie językowe elementu owego znaku lub okoliczność, że ów znak stał się powszechnym odniesieniem kulturowym lub częścią języka potocznego, jest ono niezbędne do celów korzystania z tej wolności w danym kontekście;
– kwestia, czy dana wypowiedź przyczynia się do debaty leżącej w interesie ogólnym i czy wpisuje się ona – lub nie – w kontekst ściśle handlowy;
– konsekwencje, jakie używanie przez osobę trzecią oznaczenia identycznego ze znakiem towarowym cieszącym się renomą lub do niego podobnego może pociągać za sobą dla właściciela tego znaku towarowego lub dla samej istoty prawa wyłącznego wynikającego z rejestracji tego znaku, przy czym należy mieć na uwadze w szczególności intensywność, zakres i sposoby tego używania, intensywność renomy owego znaku towarowego, stopień podobieństwa używanego oznaczenia i rzeczonego znaku towarowego oraz, w stosownym wypadku, okoliczność, że takie używanie może stwarzać wrażenie, iż właściciel tego znaku towarowego podziela przekazywane przesłanie polityczne lub promowane idee polityczne czy wręcz je w jakikolwiek sposób wspiera, mimo że jego wartości opierają się na neutralności względem wszelkich partii politycznych lub są niezgodne z tym przesłaniem politycznym.
opis stanu faktycznego:
- sprawa zaczęła się od zaprezentowania przez belgijską partię polityczną Vlaams Belang nowego programu politycznego o tytule „IKEA‑PLAN – Immigratie Kan Echt Anders” („Plan IKEA – Imigracja naprawdę może wyglądać inaczej”);
- dokument wskazywał 15 „gotowych do złożenia” punktów programu politycznego oraz był oznaczony znakami towarowymi firmy IKEA i zilustrowany ludzikami na formę i podobieństwo instrukcji montażu mebli IKEA;
- w ocenie koncernu IKEA wykorzystanie firmowej symboliki naruszało prawa do renomowanego znaku towarowego, zatem do sądu trafił stosowny pozew;
- zaś sąd zwrócił uwagę, że działanie twórców kampanii politycznej można uznać za uzasadnioną przyczynę wykorzystania cudzego znaku towarowego: raz, że wolność słowa, która obejmuje swobodę wyrażania poglądów politycznych stanowi — – jako punkt wyjścia do debaty — „uzasadnioną przyczynę” korzystania z cudzego znaku towarowego (por. „Czy kampania „stop Allegro SS” naruszała dobra osobiste serwisu aukcyjnego?”);
- dwa, że przecież ugrupowanie polityczne nie prowadzi działalności konkurencyjnej wobec firmy IKEA, więc żaden klient się nie pomyli i nie pójdzie po meble do biura partii politycznej;
wyrok TSUE:
- rejestracja znaku towarowego skutkuje przyznaniem uprawnionemu wyłącznych praw do korzystania z oznaczenia dla oznaczania swych towarów i usług; właściciel znaku towarowego może sprzeciwić się wykorzystaniu jego oznaczenia w obrocie i reklamie przez inny podmiot; w przypadku znaków towarowych renomowanych ochrona idzie nawet dalej i sięga oznaczeń podobnych;
art. 11 ust. 1 Karty Praw Podstawowych UE
Każdy ma prawo do wolności wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe.
art. 10 ust. 6 dyrektywy 2015/2436 mającej na celu zbliżenie ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do znaków towarowych
[Przepisy o prawach właściciela wynikających ze znaku towarowego] nie uchybiają przepisom państw członkowskich dotyczących ochrony przed używaniem oznaczenia w celach innych niż dla odróżnienia towarów lub usług, jeżeli używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść lub jest szkodliwe dla odróżniającego charakteru lub renomy znaku towarowego.
art. 9 ust. 2 lit. C rozporządzenia 2017/1001 w/s znaku towarowego Unii Europejskiej
Bez uszczerbku dla praw właściciela nabytych przed datą zgłoszenia lub datą pierwszeństwa unijnego znaku towarowego właściciel tego unijnego znaku towarowego jest uprawniony do uniemożliwienia wszelkim osobom trzecim, które nie posiadają jego zgody, używania w obrocie handlowym, w odniesieniu do towarów lub usług, oznaczenia, w przypadku gdy:
c) oznaczenie jest identyczne z unijnym znakiem towarowym lub do niego podobne, niezależnie od tego, czy jest ono używane w odniesieniu do towarów lub usług, które są identyczne z tymi, podobne lub niepodobne do tych, dla których unijny znak towarowy został zarejestrowany, w przypadku gdy cieszy się on renomą w Unii i używanie tego oznaczenia bez uzasadnionej przyczyny przynosi nienależną korzyść z racji odróżniającego charakteru lub renomy unijnego znaku towarowego lub jest szkodliwe dla tego charakteru lub renomy.
- jednakże prawo unijne przewiduje także wyjątki od tej reguły, np. w zakresie działalności nie zarobkowej prowadzonej w celach innych niż handlowe (i na tej podstawie np. prasa może podawać nazwy firm nie tylko w zamawianych reklamach, ale też w kontekście krytycznym);
- czy wyjątek ten obejmuje promowanie programów politycznych? czy korzystanie ze znaku towarowego IKEA w kontekście debaty społecznej — dyskursie politycznym — może osłabiać i rozmywać lub degradować renomowany znak towarowy? czy takie działanie można traktować jako pasożytowanie na rozpoznawalności cudzej marki?
- tutaj TSUE zwrócił uwagę, iż prawa własności intelektualnej nie mają charakteru bezwzględnego, tedy nie można ich stawiać wyżej niźli np. wolności słowa lub swobody ekspresji artystycznej — zaś w przypadku sporu należy spróbować wyważyć racje i argumenty;
- stąd w orzecznictwie utrwalił się pogląd, iż „uzasadniona przyczyna” korzystania z cudzego znaku towarowego może odnosić się do subiektywnych interesów osoby, która używa znaku towarowego w innym (pozahandlowym) kontekście, w tym do wolności słowa (gdzie „każdym” są także osoby prawne, w tym spółki nastawione na zysk);
- w ocenie TSUE prawo do korzystania z cudzej własności intelektualnej w debacie publicznej jest gwarancją wymiany idei, opinii — kulturowych, społecznych, politycznych — w tym także tych, które szokują, niepokoją lub urażają…
- …acz wolność słowa także nie jest ograniczona — i tu jest rola sądu krajowego, by umiejętnie wyważyć racje koncernu i partii politycznej, w tym zbadać, czy korzystający działał w dobrej wierze, czy jego zamiarem nie było wyrządzenie uprawnionemu szkody, jaki był charakter inicjowanej debaty — ale też sprawdzić, czy sposób prezentacji mógł sugerować, że IKEA popiera partyjne odezwy (gdzie sama IKEA twierdzi, że zachowuje neutralność polityczną)?
W ostatnich słowach orzeczenia Trybunał Sprawiedliwości UE wyraził pogląd, że sposób prezentacji programu politycznego mógł naruszać prawa koncernu IKEA — jednak ostateczne rozstrzygnięcie rzecz jasna leży w gestii sądu odsyłającego.