Immunitet przysługujący parlamentarzyście oznacza zarówno zakaz postawienia w stan oskarżenia bez zgody jego izby, jak i zasadniczy brak odpowiedzialności cywilnoprawnej za działania wchodzące w zakres funkcji sprawowanej w legislatywie. Czy jednak immunitet poselski przysługuje także po wygaśnięciu mandatu, a więc byłego posła można pozywać o naruszenie dóbr osobistych z mównicy sejmowej? Czy jednak możliwość wytoczenia powództwa przeciwko posłowi jest uwarunkowana zgodą izby — także po zakończeniu kadencji?
wyrok Sądu Najwyższego z 29 lipca 2025 r. (II CSKP 1994/22)
1) Jeżeli pozwanego obejmował immunitet posła na Sejm RP, a Sejm RP nie wyraził zgody na pociągnięcie pozwanego do odpowiedzialności, to nie mógł toczyć się przeciwko niemu proces cywilny.
2) Po wygaśnięciu mandatu posła skutki immunitetu trwają nadal i konieczne jest wyrażenie zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności cywilnej za naruszenie praw osoby trzeciej dokonane przez posła w czasie działalności parlamentarnej.
opis stanu faktycznego:
- orzeczenie dotyczyło powództwa o ochronę dóbr osobistych wytoczonego przeciwko posłowi na Sejm RP;
- zdaniem pozwanego sporna materia odnosiła się do sfery działalności publicznej posła, a więc wchodziła w zakres sprawowania mandatu parlamentarzysty, zatem wniósł o odrzucenie pozwu;
- sąd I instancji nie zgodził się z tym stanowiskiem, natomiast sąd odwoławczy uznał, iż ocena tego argumentu wymaga merytorycznego zbadania sprawy, a więc ewentualnego uchylenia immunitetu parlamentarnego;
- zatem sąd I instancji zwrócił się do powódki o „wyjednanie zgody” Izby Poselskiej na wytoczenie powództwa i zawiesił w tym celu postępowanie;
- kolejne dwa lata to mały kontredans: w grudniu 2017 r. powódka składa wniosek o uchylenie posłowi immunitetu, w lipcu 2018 r. Kancelaria Sejmu RP informuje, że Komisja Regulaminowa, Spraw Poselskich i Immunitetowych wpisała wniosek do swego planu prac na październik 2018 r., ale w listopadzie się okazało, że posiedzenia komisji nie wyznaczono;
art. 105 ust. 1 Konstytucji RP
Poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swoją działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu poselskiego ani w czasie jego trwania, ani po jego wygaśnięciu. Za taką działalność poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem, a w przypadku naruszenia praw osób trzecich może być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej tylko za zgodą Sejmu.
z ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora
art. 6.1. Poseł lub senator nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swoją działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu ani w czasie jego trwania, ani po jego wygaśnięciu, z zastrzeżeniem art. 6a. Za taką działalność poseł lub senator odpowiada tylko przed Sejmem lub Senatem.
2. Działalność, o której mowa w ust. 1, obejmuje zgłaszanie wniosków, wystąpienia lub głosowania na posiedzeniach Sejmu, Senatu lub Zgromadzenia Narodowego oraz ich organów, na posiedzeniach klubów, kół i zespołów poselskich, senackich lub parlamentarnych, a także inną działalność związaną nieodłącznie ze sprawowaniem mandatu.
3. Za działalność, o której mowa w ust. 1, poseł lub senator ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną lub finansową na zasadach określonych w ustawie oraz w regulaminach Sejmu lub Senatu.
art. 6a. Poseł lub senator, który, podejmując działania wchodzące w zakres sprawowania mandatu, narusza prawa osób trzecich, może być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej tylko za zgodą Sejmu lub Senatu.
wyrok sądu:
- owszem, „inną działalnością” nieodłącznie związaną ze sprawowaniem mandatu poselskiego są wypowiedzi medialne, o ile bezpośrednio dotyczą kwestii związanych ze sprawowaną funkcją;
- jednakże „nie każda wypowiedź z mównicy sejmowej ma związek ze sprawowaniem przez posła mandatu”: zadaniem parlamentarzysty nie jest komentowanie wypowiedzi osób postronnych, tylko dlatego, że mu się wydaje, że musi mieć coś do powiedzenia (por. „Czy immunitet poselski chroni przed odpowiedzialnością za obrażanie innych osób z mównicy sejmowej?”);
- mało tego: celem immunitetu nie jest zapewnienie posłowi bezkarności, lecz gwarancja instytucjonalnych zasad funkcjonowania władzy ustawodawczej, chociaż zatem brak uchylenia immunitetu poselskiego oznacza niedopuszczalność drogi sądowej, to wygaśnięcie mandatu poselskiego pozbawia posła ochrony prawnej;
- a skoro wypowiedź z mównicy była nieprawdziwa — wiceminister Jaki brał udział w pracach rządu nad rozporządzeniem zmieniającym granice Opola, zaś późniejsze komentowanie sposobu przeprowadzania konsultacji społecznych miało na celu wyłącznie deprecjonowanie ich rzetelności, a więc miało na celu nie ochronę interesu publicznego, lecz dyskredytację mniejszości niemieckiej — zaś pozwany nie wykazał okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych, to musi przeprosić;
skarga kasacyjna:
- w skardze kasacyjnej europarlamentarzysta Patryk Jaki podkreślił, że wciąż przysługuje mu immunitet — tym razem z racji sprawowania mandatu w PE, zaś tak czy inaczej jego ochrona, na potrzeby procesu o inkryminowaną wypowiedź nie została uchylona, ergo pozew powinien zostać odrzucony jako niedopuszczalny;
- zarazem powódka nie była w żaden sposób umocowana do reprezentowania mniejszości niemieckiej, co wyklucza jej legitymację czynną do wytoczenia powództwa;
wyrok Sądu Najwyższego:
- po pierwsze sąd odwoławczy już wcześniej uznał, iż proces może się odbyć, acz pod warunkiem uchylenia immunitetu; to stanowisko wiąże nie tylko sąd I instancji, ale też sąd odwoławczy (art. 386 par. 6 kpc);
- po drugie istotą immunitetu parlamentarnego jest ochrona niezależności i autonomii legislatywy, a także niezależności jego członków i swobody sprawowania władzy ustawodawczej: chodzi o to, by parlamentarzysta nie był zagrożony naciskami i szykanowaniem poprzez uwikłanie w procesy — chodzi przeciwdziałanie ryzyku „efektu mrożącego”;
- czy zmiana stanu faktycznego — wygaśnięcie mandatu poselskiego i objęcie mandatu europarlamentarzysty — jest zmianą stanu faktycznego uzasadniającą pominięcie wcześniejszego orzeczenia? tutaj SN zwrócił uwagę, iż zgodnie z ustawą zasadniczą immunitet poselski w sprawach cywilnych sprawia, iż poseł nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za działalność wchodzącą w zakres sprawowanego mandatu także po jego wygaśnięciu;
- (czasowo ograniczony jest tylko immunitet chroniący przed odpowiedzialnością karną, art. 105 ust. 2 Konstytucji RP);
- po trzecie pociągnięcie do odpowiedzialności cywilnej za naruszenie — przy sprawowaniu mandatu poselskiego, w tym za wystąpienia podczas parlamentarnych posiedzeń — praw osób trzecich wymaga wyrażenia przez izbę zgody, a skoro immunitet poselski przysługuje nawet po wygaśnięciu mandatu, to wymóg jego uchylenia rozciąga się zarówno na okres po zakończeniu kadencji, jak i po wyborze do PE;
- (wcale nie na marginesie SN zwrócił uwagę, że Patryk Jaki został objęty kolejnym immunitetem, której to okoliczności też nie można było pomijać);
- przeciwna wykładania, tj. założenie, iż immunitet poselski w sprawach cywilnych ma charakter nietrwały i wygasa po wygaśnięciu mandatu jest contra legem także ze względu na wynikające z tego zaprzeczenie istocie immunitetu: wszakże po zakończeniu kadencji poseł mógłby być pozywany za to, co robił i mówił jako deputowany, przez co ochrona jego niezależności miałaby charakter iluzoryczny (dla przypomnienia: jak rządził poseł Jaki i jego komilitoni, to były jeszcze ciekawsze pomysły na „reformę” immunitetu poselskiego)
- skoro więc Izba Poselska nie uchyliła immunitetu przysługującego Patrykowi Jakiemu, to — niezależnie od tego, czy sprawował kolejny mandat (tj. dostał się do Parlamentu Europejskiego) — nie zaistniały przesłanki do wznowienia postępowania i wyrokowania.
Biorąc pod uwagę taką wykładnię SN uchylił oba wydane w sprawie wyroki i zwrócił sprawę do ponownego rozpoznania.