Żelazna reguła, iż prawa nie stosuje się wstecz nie ma zastosowania w przypadku przepisów karnych, które nakazują stosowanie prawa nowszego, jeśli jest łagodniejsze dla sprawcy. Czy zasada nakazująca stosowanie przepisu względniejszego dotyczy tylko sankcji stricte karnej? Czy także kar administracyjnych? I, na marginesie: czy zasada lex posterior mitius odnosi się także do postępowań wynikających z nadzwyczajnych środków zaskarżenia prawomocnych orzeczeń?
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 1 sierpnia 2025 r. (C-544/23)
2) [Zasada lex posterior mitius] może mieć zastosowanie do sankcji administracyjnej o charakterze karnym nałożonej na podstawie przepisu, który po przyjęciu owej sankcji został zmieniony w ten sposób, że jest względniejszy dla osoby, na którą ową sankcję nałożono, o ile zmiana ta odzwierciedla zmianę stanowiska co do kwalifikacji karnej czynów popełnionych przez tę osobę lub co do grożącej za te czyny kary.
3) Sąd, do którego wniesiono skargę kasacyjną od orzeczenia sądowego, w którym odrzucono skargę wniesioną na administracyjną karę pieniężną mającą charakter karny i objętą zakresem stosowania prawa Unii, jest co do zasady zobowiązany do zastosowania uregulowań krajowych względniejszych dla osoby, wobec której orzeczono karę, które to uregulowania weszły w życie po wydaniu owego orzeczenia sądowego, niezależnie od okoliczności, że zgodnie z prawem krajowym orzeczenie to uznaje się za prawomocne.
opis stanu faktycznego:
- sprawa zaczęła się od nałożenia na kierowcę kary administracyjnej w wysokości 200 euro za jazdę betoniarką wyposażoną w tachograf bez ważnego przeglądu (nominalnie: za brak rozliczenia czasu pracy);
- urzędy odmówiły uwzględnienia odwołania od decyzji, sąd oddalił skargę, zatem kierowca i przedsiębiorca wnieśli skargę kasacyjną…
- …aby w toku postępowania dorzucić argument: wprawdzie w momencie popełnienia czynu rozporządzenie 561/2006 w/s harmonizacji niektórych przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego nakazywało stosowanie tachografów w pojazdach przeznaczonych do przewożenia betonu…
- …ale w tzw. międzyczasie rozporządzeniem 2020/1054 odniesieniu do minimalnych wymogów dotyczących maksymalnego dziennego i tygodniowego czasu prowadzenia pojazdu, minimalnych przerw oraz dziennego i tygodniowego okresu odpoczynku zmienić te wymogi…
- …ergo brak tachografu w betoniarce nie jest już naruszeniem prawa…
- (jakby ktoś pytał: zmiana wynika z założenia, że betoniarka jeździ na krótkich trasach, więc restrykcyjny pomiar czasu pracy kierowcy nie jest aż tak istotny);
art. 49 ust. 1 Karty Praw Podstawowych
Nikt nie może zostać skazany za popełnienie czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu, który według prawa krajowego lub prawa międzynarodowego nie stanowił czynu zabronionego pod groźbą kary w czasie jego popełnienia. Nie wymierza się również kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony. Jeśli ustawa,
która weszła w życie po popełnieniu czynu zabronionego pod groźbą kary, przewiduje karę łagodniejszą, ta właśnie kara ma zastosowanie.
čl. 50(6) Ústavy Slovenskej republiky
Trestnosť činu sa posudzuje a trest sa ukladá podľa zákona účinného v čase, keď bol čin spáchaný. Neskorší zákon sa použije, ak je to pre páchateľa priaznivejšie.
- …a przecież zasada lex posterior mitius wymusza wsteczne stosowanie przepisu względniejszego dla sprawcy, (ciekawe, że ta reguła jest wpisana do słowackiej konstytucji);
- zaś sąd powziął wątpliwości: czy obowiązek stosowania prawa łaskawszego dotyczy także nadzwyczajnego środka zaskarżenia prawomocnego orzeczenia? Czy reguła lex posterior mitius dotyczy także kar administracyjnych — czy należy ją stosować tylko w przypadku przestępstw karnych? No i — skoro sprawa trafiła do TSUE, to musiała mieć odniesienie do prawa unijnego — czy stosowanie krajowego przepisu o tachografach oznacza także stosowanie prawa UE?
wyrok TSUE:
- po pierwsze ustanowienie w prawie krajowym przepisu sankcjonującego zachowanie określone w rozporządzeniu UE oznacza stosowanie prawa unijnego, co oznacza, że słowacki przepis przewidujący karę za wadliwy tachograf powinien być wykonywany w sposób zgodny z Kartą Praw Podstawowych;
- po drugie wynikająca z Karty Praw Podstawowych reguła lex posterior mitius oznacza, iż w przypadku popełnienia czynu zabronionego należy stosować ustawę późniejszą, o ile przewiduje ona karę łagodniejszą dla sprawcy (a więc nie ma zastosowania zasada lex retro non agit);
- reguła nakazująca stosowanie przepisu względniejszego dla sprawcy czynu zabronionego ma zastosowanie w sprawach karnych, przewidujących penalizację czynu określonego w prawie krajowym;
art. 4 par. 1 kodeksu karnego
Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.
art. 2 par. 1 kodeksu wykroczeń
Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia wykroczenia, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.
- przy czym przez stosowanie przepisu względniejszego rozumie się zarówno zmianę kwalifikacji prawnej czynu, jak też złagodzenie wysokości kary;
- zagrożenie karą nie musi jednak wynikać tylko z przepisów prawa karnego, tj. stosowanego w postępowaniu karnym — istotne jest, czy norma realizuje cel represyjny, tj. nie ogranicza się do naprawienia szkody wynikającego z naruszenia prawa;
- takim przepisem jest administracyjna sankcja za brak sprawnego i zalegalizowanego tachografu w pojeździe: zgodnie z prawem słowackim groziło za to do 1699 euro kary i dwuletni zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych, natomiast po nowelizacji prawo znosiło taki obowiązek, co oznacza sankcję łagodniejszą;
- w ocenie TSUE nie ma przy tym znaczenia, że złagodzenie prawa nastąpiło dopiero po wydaniu prawomocnego rozstrzygnięcia, tj. na etapie skargi kasacyjnej;
- sęk bowiem w tym, że pojęcie prawomocności orzeczenia różnie jest uregulowane w różnych państwach UE, a przecież prawo należy stosować jednolicie, ergo prawomocność zachodzi wówczas, gdy wyczerpane zostały wszelkie (zwykłe, nadzwyczajne, etc.) środki prawne pozwalające na jego zaskarżenie;
Sąd kasacyjny jest co do zasady zobowiązany do zapewnienia sprawcy czynu zabronionego pod groźbą kary, którego ukaranie mieści się w granicach stosowania prawa Unii, możliwości skorzystania z względniejszych dla niego uregulowań karnych, nawet jeżeli uregulowania te weszły w życie po wydaniu orzeczenia sądowego, które było przedmiotem owej skargi kasacyjnej.
- skoro więc orzeczenie podtrzymujące sankcję administracyjną za brak prawidłowego tachografu zostało prawidłowo zaskarżone — należy przyjąć, iż nałożenie sankcji nie było prawomocne, a więc obowiązek zastosowania prawa względniejszego dla sprawcy dotyczy także postępowania kasacyjnego.
Zamiast komentarza: nie wiem czy w WSA/NSA toczą się jeszcze sprawy o kary „bo koronawirus” por. „Nakaz stosowania prawa korzystniejszego dla sprawcy wykroczenia dotyczy także obostrzeń pandemicznych”) — ale ten wyrok zawsze może się przydać na przyszłość.