Czy domniemanie prawdziwości dokumentu urzędowego obejmuje także treść oświadczeń woli stron aktu notarialnego?

Czy podważenie aktu notarialnego w sprawie ze skargi pauliańskiej wymaga, by powód udowodnił, że jego oświadczenie jest nieprawdziwe — czy jednak skoro domniemanie prawdziwości dokumentu urzędowego obejmuje tylko to co zostało w nim „urzędowo zaświadczone”, dotyczy tylko i wyłącznie oświadczenia organu sporządzającego ów dokument?

wyrok Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2019 r. (II CSK 341/18)
Dokument urzędowy stanowi dowód tego, co w nim urzędowo zaświadczono (art. 244 § 1 kpc), tylko w granicach, w których o czymś zaświadcza i tylko w odniesieniu do stanowiącego treść tego zaświadczenia oświadczenia wiedzy wystawcy dokumentu. W tych wyłącznie graniach — w odniesieniu do prawdziwości oświadczenia wiedzy wystawcy dokumentu — działa reguła ciężaru dowodu, którą określa art. 252 kpc.

Orzeczenie dotyczyło sporu o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela (pożyczkodawcy) darowizny nieruchomości (gruntu o powierzchni 8,4 ha) — dokonanej przez zadłużonego pożyczkobiorcę na rzecz swojej żony — z pokrzywdzeniem wierzyciela (actio pauliana, art. 527 par. 1 kc w zw. z art. 528 kc).

art. 527 par. 1 kc
Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Powódka i darczyńca znali się towarzysko i współpracowali biznesowo przez prawie dekadę, mieli do siebie duże zaufanie, co o tyle ważne, że przepływy pieniężne związane z prowadzoną działalnością (obrót nieruchomościami) nie były małe. W 2008 r. kobieta pożyczyła partnerowi 500 tys. złotych (na rok, umowę pożyczki zawarto w formie aktu notarialnego, pożyczka była zabezpieczona hipoteką); kilka miesięcy później umowę rozwiązano, a w treści umowy stwierdzono, że pożyczkodawca „zwrócił cenę sprzedaży w kwocie 500 tys. złotych”, więc kobieta zgodziła się na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej.

W 2011 r. mężczyzna darował swej żonie sporną nieruchomość. Trzy lata później kolejnym aktem notarialnym potwierdzono wcześniejszą pożyczkę (tę z 2008 r.), a dłużnik uznał swój dług i poddał się egzekucji na podstawie art. 777 par. 1 pkt 4 kpc.
Ponieważ egzekucja z tego aktu notarialnego okazała się bezskuteczna, kobieta uznała, że wskutek darowizny jej dłużnik stał się niewypłacalny, zatem celem darowizny było pokrzywdzenie jej jako wierzyciela — więc wniosła do sądu skargę pauliańską przeciwko obdarowanej żonie.

art. 244 par. 1 kpc
Dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone.

Sąd I instancji uwzględnił żądanie i uznał darowiznę nieruchomości za bezskuteczną. Obdarowana dzięki darowiźnie uzyskała nieodpłatnie korzyść majątkową, zaś darczyńca stał się niewypłacalny w stopniu wyższym niż wcześniej i działał ze świadomością pokrzywdzenia pożyczkodawczyni — co czyni roszczenia całkowicie zasadnymi.
Odmiennie rzecz oceniono po apelacji pozwanej kobiety: skoro powódka potwierdziła, w dokumencie urzędowym (akcie notarialnym), który korzysta z domniemania zgodności z prawdą, że pożyczka została spłacona, pokwitowała odbiór pieniędzy i zgodziła się na wykreślenie zabezpieczenia hipotecznego — to uwzględnienie jej roszczeń wymagało przedstawienia dowodów (art. 244 par. 1 kpc i art. 252 kpc). W świetle dokumentów nie można uznać rozwiązania pożyczki za pozorne, zaś uznanie długu dotyczyło długu już nieistniejącego (w dodatku przed notariuszem zatajono, że umowa pożyczki została już rozwiązana). Wprawdzie nie są jasne przyczyny, dla których mąż darował żonie ziemię, ale skoro wierzytelność już nie istniała, nie można uznać tej czynności prawnej za dokonanej z pokrzywdzeniem ex-wierzycielki.

art. 252 kpc
Strona, która zaprzecza prawdziwości dokumentu urzędowego albo twierdzi, że zawarte w nim oświadczenia organu, od którego dokument ten pochodzi, są niezgodne z prawdą, powinna okoliczności te udowodnić.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła m.in., iż sąd błędnie uznał, że domniemanie zgodności z prawdą treści dokumentu urzędowego dotyczy jej oświadczenia o losach pożyczki, a także oznacza, że to powódka powinna przedstawić dowody podważające treść aktu notarialnego — bo istotą domniemania prawdziwości treści dokumentu urzędowego jest to, że zaprzeczający ma obowiązek okoliczność tę udowodnić.

Sąd Najwyższy zauważył, że akt notarialny jest dokumentem urzędowym w rozumieniu przepisów postępowania cywilnego. Dokumenty urzędowe dzielą się na deklaratywne (zawierające oświadczenie wiedzy — opisowe, zaświadczające) oraz na konstytutywne (zawierające oświadczenie woli). Domniemanie zgodności z prawdą dotyczy wyłącznie dokumentów deklaratywnych, ale też wyłącznie oświadczenia będącego wystawcą dokumentu urzędowego — nie dotyczy natomiast oświadczeń wiedzy stron aktu notarialnego. 

Przenosząc te uwagi na sprawę SN stwierdził, iż akt notarialny rozwiązujący umowę pożyczki miał charakter konstytutywny (bo utrwalał oświadczenia woli pożyczkodawczyni i pożyczkobiorcy), natomiast jego charakter deklaratywny sprowadza się wyłącznie do części, w której notariusz stwierdzał określone okoliczności (datę i miejsce jego sporządzenia, etc.). Domniemanie zgodności z prawdą aktu notarialnego odnosi się wyłącznie do oświadczenia notariusza, natomiast w części dotyczącej oświadczeń woli stron dotyczy wyłącznie faktu, że określone oświadczenia zostały złożone — ale nie obejmuje kwestii czy oświadczenia te są zgodne z faktami. Co oznacza, że akt notarialny, w którym rozwiązano umowę pożyczki stanowi dowód na to, że powódka oświadczyła, że pożyczkobiorca zwrócił jej pieniądze i pokwitowała ich odbiór, ale nie stanowi dowodu, że oświadczenie to było zgodne z prawdą.

Oceniając, iż sąd II instancji nieprawidłowo zrozumiał czym jest domniemanie prawdziwości dokumentu urzędowego, SN zaskarżony wyrok uchylił, a sprawę zwrócił do ponownego rozpoznania.

subskrybuj
Powiadom o
guest

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

2 komentarzy
Oldest
Newest
Inline Feedbacks
zerknij na wszystkie komentarze