Czy prezydent może wyznaczyć sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej? Jeśli sędzia zna się na innej dziedzinie prawa i nie bez kozery od lat pracuje w innej izbie? Czy konstytucyjne prawo do sądu oznacza także prawo do rozstrzygania sprawy przez sędziego, który zna się na swojej robocie? Czy jednak takie przesunięcie sędziego — bez jego zgody, bez możliwości odwołania się od decyzji — jest sprzeczne z konstytucyjną zasadą nieusuwalności sędziego? (nieprawomocny wyrok WSA w Warszawie z 28 lutego 2025 r., VI SA/Wa 8158/22).
opis stanu faktycznego:
- orzeczenie dotyczyło wniesionej do WSA skargi na postanowienie prezydenta Andrzeja Dudę o wyznaczeniu sędziów Sądu Najwyższego do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej SN;
- zdaniem jednego z przeniesionych w ten sposób sędziów podjęta przez władzę wykonawczą (przez prezydenta, za kontrasygnatą premiera), arbitralna decyzja — bez jego zgody bez uzasadnienia, bez wysłuchania, a także bez możliwości odmowy lub odwołania się — narusza nie tylko zasadę niezawisłości i niezależności sędziowskiej, ale też prawo do sądu, prawo do równego dostępu do służby publicznej, jak konstytucyjną zasadę nieusuwalności sędziów;
- wśród zarzutów znalazł się i ten, że zmuszenie sędziego do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej SN, u boku osób, które w myśl orzecznictwa SN i TSUE nie dają rękojmi niezawisłości, skutkuje nienależytą obsadą sądu;
- ale też argument, że przeniesienie sędziego znającego się na prawie cywilnym do innej izby ingeruje w wolę wyboru ścieżki rozwoju zawodowego jako elementu konstytucyjnego prawa do prywatności, ze skutkiem w postaci większego obciążenia kosztem życia prywatnego i rodzinnego;
art. 22a ustawy o Sądzie Najwyższym
§ 1. W Izbie Odpowiedzialności Zawodowej orzeka 11 sędziów orzekających w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej, wyznaczonych do orzekania w tej izbie na kadencję […] przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej spośród sędziów Sądu Najwyższego wylosowanych na posiedzeniu Kolegium Sądu Najwyższego przez przewodniczącego tego kolegium.
§ 2. Sędziów Sądu Najwyższego do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej losuje się nie później niż na 6 tygodni przed upływem kadencji dotychczasowych sędziów orzekających w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej, w liczbie trzykrotnie większej niż liczba sędziów, o której mowa w § 1. Imiona i nazwiska sędziów Sądu Najwyższego nie mogą się powtarzać.
§ 3. Sędziów Sądu Najwyższego do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej losuje się spośród sędziów Sądu Najwyższego orzekających w pozostałych izbach Sądu Najwyższego. […]
§ 8. Sędzia Sądu Najwyższego nie może odmówić udziału w losowaniu, wyznaczeniu do orzekania w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej, ani orzekania w tej izbie po wyznaczeniu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
art. 173 Konstytucji RP
Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz.
art. 180 ust. 1-2 Konstytucji RP
1. Sędziowie są nieusuwalni.
2. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie.
- (nie ma tajemnicy w tym, że chodzi o SSN Pawła Grzegorczyka, dotąd orzekającego w Izbie Cywilnej);
- zdaniem Prezydenta RP skarga powinna być odrzucona ze względu na brak kognicji sądu administracyjnego lub po prostu oddalona;
wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego:
- w orzecznictwie przyjmuje się, że prezydenckie akty urzędowe dotyczące sprawowania urzędu sędziego (powołania, przejścia w stan spoczynku) mogą być skarżone do sądu administracyjnego;
- sęk bowiem w tym, że w momencie powołania sędziego nawiązuje się — pomiędzy nim a państwem — stosunek służbowy, który cechuje się zarówno elementami publicznoprawnymi, jak i cechami stosunku pracy;
- chociaż Prezydent RP nie jest organem administracji publicznej, to jednak jego akt — taki, który ma charakter władczy i jest wydany w sprawie indywidualnej — może być aktem z zakresu działania administracji publicznej (i nic nie ma tu do rzeczy czy powołanie sędziego jest prezydencką prerogatywą, a przeniesienie do innej izby SN — nie);
- założenie takie nie koliduje z ustrojową rolą i pozycją głowy państwa: wszakże prezydent wykonuje swe uprawnienia w zakresie i na zasadach określonych w ustawie zasadniczej i ustawach zwykłych, więc jeśli przepis prawa przydaje mu jakąś kompetencję, to ich wykonywanie podlega ocenie z punktu widzenia odpowiednich norm — w tym także konstytucyjnego prawa do sądu (więc zastosowanie ma art. 3 par. 2 pkt 4 ppsa);
- jedną z fundamentalnych wartości konstytucyjnych i unijnych jest niezależność sądów i niezawisłość sędziów, czyli wolność od przymusu i ingerencji w swobodę orzekania — także ze strony innych segmentów trójpodzielnej władzy — a także nieusuwalność sędziego, która polega także na tym, że przeniesienie sędziego na inne stanowisko (w tym do innej izby SN) może nastąpić bez jego zgody wyłączne na podstawie orzeczenia sądu (art. 180 ust. 2 Konstytucji RP);
Istotne jest, aby przeniesienie lub odwołanie sędziego następowało z poszanowaniem właściwych procedur. Wymóg niezawisłości a priori przy tym zakłada, że procedury te będą zawierać niezbędne gwarancje w celu uniknięcia ryzyka wykorzystywania takiego systemu do politycznego nacisku i kontroli treści orzeczeń sądowych.
- nie można też pomijać, iż zgodnie z Konstytucją odrębność władzy sądowniczej od władzy wykonawczej i ustawodawczej jest znaczniejsza, niż separacja legislatywy i egzekutywy — zatem szczególnie niebezpieczna jest próba wywierania przez władzą wykonawczą wpływu na powoływania izby odpowiedzialnej m.in. za orzekanie w sprawach dyscyplinarnych sędziów;
- jedną z zasad demokratycznego państwa prawa jest ochrona wymiaru sprawiedliwości przed ingerencją polityczną w jego niezależność — stąd też arbitralne przesunięcie sędziego przez prezydenta na inne stanowisko jest niedopuszczalne jako sprzeczne z Konstytucją;
- mało tego: prawo do sądu oznacza prawo do sprawiedliwego rozstrzygnięcia jego sprawy przez sędziego — kompetentnego, merytorycznie przygotowanego, posiadającego odpowiednie zawodowe doświadczenia — a tymczasem skarżący podnosi, że jest specjalistą od prawa cywilnego i procedury cywilnej i nie ma doświadczenia orzeczniczego czy naukowego w dziedzinach objętych właściwością Izby Odpowiedzialności Zawodowej SN;
- (ba, przecież także TSUE — w sprawie sędziego Waldemara Żurka — stwierdził, że przeniesienie sędziego bez jego zgody do innego sądu lub przeniesienie sędziego bez jego zgody między dwoma wydziałami tego samego sądu może naruszać zasady nieusuwalności i niezawisłości sędziów — bo wpływ na przydzielanie spraw może przełożyć się na wpływ na treść orzeczeń, wyrok TSUE z 6 października 2021 r., C-487/19).
Sumarycznie w ocenie WSA wyznaczenie sędziego Sądu Najwyższego do orzekania w innej izbie SN stanowi niedopuszczalne przymusowe przeniesienie sędziego, zatem prezydenckie postanowienie zostało w tej części uchylone.