Trzymając się jeszcze przez moment tematyki wakacyjno-wojażowej, ale też informacji, że Węgry cofnęły status azylanta posłom Romanowskiemu i Ziobrze: czy istnieje coś takiego jak „prawo do paszportu”? Czy Konstytucja, gwarantując wolność osobistą i wolność wyjazdu z Polski, gwarantuje w ten sposób prawo do posiadania odpowiedniego dokumentu podróży? Czy odmowa wydania paszportu jest zatem sprzeczna z ustawą zasadniczą — i unijną swobodą przemieszczania się?
wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2026 r. (II OSK 67/25)
Prawo do paszportu nie jest prawem abstrakcyjnym, które przynależne jest każdemu człowiekowi i wynikającym z jego przyrodzonej godności, lecz prawem do dokumentu, w którym państwo poświadcza tożsamość
opis stanu faktycznego:
- orzeczenie dotyczyło odmowy wydania paszportu ze względu na toczące się — od wielu lat zawieszone ze względu na stan zdrowia podsądnego — postępowanie karne (w/s łapownictwa i prowadzenia pojazdu w stanie po spożyciu);
- w skardze na tę decyzję zainteresowany zarzucił naruszenie m.in. konstytucyjnych gwarancji wolności osobistej, domniemania niewinności, oraz prawa do opuszczenia terytorium Rzplitej, a także bezprawne ograniczenie unijnej swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium całej UE;
- dodając przy tym, iż sam w sobie zakaz wydania dokumentu paszportowego, bez procesowego zakazu opuszczania kraju, jest sprzeczny z prawem;
art. 52 ust. 2-3 Konstytucji RP
2. Każdy może swobodnie opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskie
3. Wolności, o których mowa w ust. 1 i 2, mogą podlegać ograniczeniom określonym w ustawie.
art. 54 ust. 1 pkt 1 ustawy o dokumentach paszportowych
Organ paszportowy, do którego wpłynął wniosek o wydanie dokumentu paszportowego, odmawia wydania dokumentu paszportowego:
1) na wniosek sądu prowadzącego przeciwko osobie ubiegającej się o dokument paszportowy postępowanie […]
- ba, pogarszający się stan zdrowia zmusza go do leczenia poza strefą Schengen, być może w U.S.A., więc odmowa utrudnia, a nawet uniemożliwia odzyskanie zdrowia;
wyrok WSA:
- oddalając tak sformułowaną skargę WSA przypominał, że odmowa wydania paszportu zależna jest od dwóch przesłanek: prowadzenia postępowania przygotowawczego lub innego postępowania sądowego oraz wniosek sądu lub prokuratury; organ paszportowy jest związany wnioskiem w/s odmowy wydania dokumentu, przeto jego podstawy i zasadności badać nie może;
- natomiast waży interes, np. konieczność podjęcia leczenia, nawet pomimo istnienia przesłanek uzasadniających odmowę wydania „zwykłego” dokumentu, może uzasadniać wniosek o paszport tymczasowy (art. 55 ustawy o dokumentach paszportowych);
- zaś w kwestii formalnej: odmowa wydania paszportu ze względu na postępowanie nie jest zależna od zastosowania środka zapobiegawczego, nie doszło też do naruszenia unijnej swobody przemieszczania się, które to prawo związane jest z posiadaniem unijnego obywatelstwa, a nie posiadaniem paszportu (wyrok WSA w Białymstoku z 5 września 2024 r., II SA/Bk 352/24);
wyrok NSA:
- badając skargę kasacyjną NSA podkreślił, że wolność osobista jest jednym z najważniejszych praw człowieka;
- jednak większość konstytucyjnych praw i wolności może podlegać ograniczeniom ze względu na dobro wspólne, tj. jeśli jest to konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób;
- mało tego: prawo do paszportu nie jest abstrakcyjnym prawem immanentnie związanym z człowiekiem — jest to li tylko prawo do posiadania dokumentu poświadczającego tożsamość i obywatelstwo polskie, na podstawie którego obywatel może domagać się od Polski pomocy i opieki;
- stąd też Polska ma prawo i obowiązek oceniać i miarkować, czy posiadacz paszportu nie będzie wykorzystywał dokumentu ze szkodą dla autorytetu państwa, np. w celu ucieczki przed wymiarem sprawiedliwości — a prawo to wynika wprost z zasady suwerenności państwowej;
- skoro więc przepisy mówią, że podsądny może być pozbawiony prawa do posiadania paszportu — to zarzut naruszenia konstytucyjnej swobody przemieszczania się i wyjeżdżania z Polski zasadny nie jest, już choćby dlatego, że sprawa dotyczy tylko administracyjnej odmowy wydania paszportu (i oddalone.)
Zamiast komentarza: coś tu jednak jest nie tak. Każdy środek zapobiegawczy, także określony w art. 277 § 1 kk, można skarżyć, zatem prawo do zbadania przesłanek jego zastosowania jest zachowane. Tymczasem decyzja o odmowie wydania paszportu „na wniosek sądu”, choć zaskarżalna, realnie nigdy nie będzie zbadana merytorycznie: WSA/NSA ograniczy się do kontroli formalnej, ale odkąd „wniosek” nie ma postaci czynności procesowej — zainteresowany nie ma podstaw do jego podważania. (Ryzyko instrumentalnego wykorzystywania trybu administracyjnego zauważył Rzecznik Praw Obywatelskich — a resort sprawiedliwości jakoby zapowiedział prace legislacyjne…)