A teraz coś z całkiem innej beczki, czyli: czy klauzula rebus sic stantibus pozwala na podwyższenie sumy gwarancyjnej wynikającej z polisy OC sprawcy wypadku, jeśli wysokość szkody może przekroczyć maksymalną wartość odszkodowania? Czy waloryzacja sumy gwarancyjnej może być uzasadniona zmianą wysokości świadczeń określonych w ustawie? Czy jednak zmiana prawa nie jest nadzwyczajną okolicznością uzasadniającą modyfikację świadczenia ubezpieczyciela
uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2025 r. (III CZP 17/24)
Wysokość sumy gwarancyjnej dla umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych określona w przepisach obowiązujących w chwili orzekania nie może stanowić jedynego kryterium waloryzacji na podstawie art. 357(1) kc.
opis stanu faktycznego:
- wszystko zaczęło się od wypadku drogowego w 2002 r., w którym kobieta doznała rozstroju zdrowia uzasadniającego przyznanie jej renty;
- minęły kolejne lata, a ponieważ w czasie zdarzenia obowiązywały znacznie niższe kwoty minimalnej sumy gwarancyjnej wynikające z polisy obowiązkowego OC (co groziło wyczerpaniem się sumy gwarancyjnej), poszkodowana zażądała — z powołaniem się na regułę rebus sic stantibus — sądowej waloryzacji tej kwoty;
- sąd prawomocnie zgodził się z taką argumentacją: chociaż na wzrost sumy gwarancyjnej mają wpływ procesy ekonomiczne, które zachodziły stopniowo, zjawiska te można traktować jako nadzwyczajną zmianę stosunków pozwalającą odejść od zasady pacta sunt servanda;
- a ponieważ dwie dekady kwota ta wynosiła 350 tys. euro, a dziś w przypadku szkody na osobie prawie 30 mln zł, słusznym będzie podwyższyć wysokość sumy gwarancyjnej do 70 % wartości aktualnej na moment orzekania (w tym przypadku 15 mln zł);
- w skardze kasacyjnej pozwany ubezpieczyciel zwrócił uwagę, że nadzwyczajności zmiany stosunków nie można mierzyć zmianami w prawie, zarazem powinno brać się pod uwagę zarówno kwoty już wypłacone jak i wartość renty, która zostanie wypłacona w przyszłości;
art. 22 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, UFG i PBUK
1. Zakład ubezpieczeń informuje poszkodowanego lub uprawnionego […] o możliwości wyczerpania się określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej, w przypadku gdy łączna kwota wypłaconych odszkodowań lub innych świadczeń przekroczy 80% określonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej.
2. Przekazując informację, o której mowa w ust. 1, zakład ubezpieczeń informuje jednocześnie […] o możliwości wytoczenia powództwa do właściwego sądu o ukształtowanie, na podstawie art. 357(1) Kodeksu cywilnego […].
art. 357(1) § 1 kodeksu cywilnego
Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.
- SN zwrócił uwagę, że wyczerpanie się minimalnej sumy gwarancyjnej w toku likwidacji szkody zostało uwzględnione przez prawodawcę, i to wielotorowo (m.in. w ustawie o szczególnych uprawnieniach osób poszkodowanych w przypadku wyczerpania sumy gwarancyjnej), jednak między tymi uprawnieniami nie ma kolizji: poszkodowany może żądać renty od UFG, może też żądać podwyższenia;
- nie jest jednak jasne, czy waloryzacji ubezpieczeniowej sumy gwarancyjnej można żądać tylko z powołaniem się na zmianę przepisów — bo przecież w Polsce wielokrotna nowelizacja dowolnej normy prawnej nie jest ani niczym nieoczekiwanym, ani wyjątkowym, zaś co do zasady w prawie cywilnym obowiązuje zasada lex retro non agit;
- zatem SN wystąpił o udzielenie przez powiększony skład SN odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne (postanowienie SN z 20 lutego 2024 r., II CSKP 1372/22);
Czy w przypadku waloryzacji, na podstawie art. 357(1) § 1 kc, sumy gwarancyjnej określonej w umowie obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, wynikającej z nieobowiązujących już przepisów przewidujących niższą jej wysokość, niż przepisy obowiązujące w chwili orzekania, kryterium waloryzacji stanowi aktualna wysokość sumy gwarancyjnej dla umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych określona w przepisach obowiązujących w chwili orzekania?
uchwała Sądu Najwyższego:
- odnosząc się do tego pytania SN przypomniał, iż waloryzacja sumy gwarancyjnej wynikającej z umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych od lat nie budzi wątpliwości natury jurydycznej;
- podstawą żądania może być nadzwyczajna zmiana stosunków w sferze ekonomicznej i społecznej, mierzona normami pozaprawnymi (jak np. zasady słuszności), która uprawnia sąd do zmiany wysokości świadczenia zobowiązanego (np. wyrok SN 19 września 2023 r., II CSKP 1111/22);
- od pewnego czasu uprawnienie to zyskało wsparcie normatywne: zakład ubezpieczeń ma obowiązek poinformować o możliwości wyczerpania się sumy gwarancyjnej i możliwości wytoczenia powództwa z art. 357(1) par. 1 kc, przy czym przepis ten nie może być interpretowany jako samodzielna podstawa do uwzględnienia żądania (wyrok SN z 30 maja 2017 r., IV CSK 445/16);
art. 36 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych [brzmienie aktualne]
Odszkodowanie ustala się i wypłaca w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym, do ustalonej w umowie ubezpieczenia wysokości sumy gwarancyjnej. Suma gwarancyjna nie może być niższa niż:
1) 29 876 400 złotych w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem bez względu na liczbę poszkodowanych — w przypadku szkód na osobie;
2) 6 021 600 złotych w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki są objęte ubezpieczeniem bez względu na liczbę poszkodowanych — w przypadku szkód w mieniu.
- kluczem do rozstrzygnięcia sporu jest przyjęcie dopuszczalnych kryteriów zastosowania klauzuli rebus sic stantibus: wszakże jej celem jest przywrócenie równowagi kontraktowej, która znów nie może polegać wyłącznie na uwzględnieniu interesu jednej ze stron — a takie byłyby konsekwencje odnoszenia się wyłącznie do zmian w prawie.
Finalnie w podjętej uchwale SN przyjął, iż automatyczna waloryzacja minimalnej sumy gwarancyjnej wraz z wzrostem kwot określonych w ustawie jest wykluczona — zaś wartość wynikająca z aktualnych regulacji powinna być natomiast traktowana jako jedno z kryteriów oznaczenia wysokości świadczenia.