A teraz coś z jeszcze innej beczki, czyli kilka słów o projekcie zakładającym wzmocnienie nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną — czyli realnym prawie do kontroli sądowej nad inwigilacją służb (projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną).
A mianowicie, w pewnym skrócie:
- jakoś dziesięć lat temu upłynął zakreślony przez Trybunał Konstytucyjny termin do zmiany prawa w kierunku zwiększenia kontroli sądowej nad dostępem służb do danych telekomunikacyjnych (wyrok TK z 30 lipca 2014 r., K 23/11)…
- …w tzw. międzyczasie widzieliśmy wyłącznie zwiększenie uprawnień w zakresie inwigilacji, rozluźnienie możliwości kontroli działalności operacyjnej, na co nakładały się afery pegasusowe, etc.,
- obowiązujące przepisy nie wytrzymują krytyki pod kątem zgodności z prawem nadrzędnym: kontrola działań służb specjalnych jest iluzoryczna i powierzchowna, po części dlatego, że sprawuje ją prokuratura — czyli organ, którego zadaniem jest ściganie przestępstw, a praworządność… nazbyt często praworządność postrzega się tam przez pryzmat skuteczności w ściganiu;
- a przecież mówimy o jakże poważnej ingerencji w szereg fundamentalnych praw i wolności człowieka: inwigilacja godzi w prywatność i bezpieczeństwo jednostki — brak realnej kontroli ze strony wymiaru sprawiedliwości to naruszenie prawa do sądu;
- owszem, to sąd wyraża zgodę na kontrolę operacyjną, to sąd zatwierdza podsłuch ad hoc, etc., etc., jednak nadal nazbyt wiele zależy od organów ścigania — czas więc na szereg zmian;
- po pierwsze sąd będzie miał obowiązek z urzędu uzasadnić każde postanowienie o zarządzeniu, zatwierdzeniu i przedłużeniu kontroli operacyjnej;
art. 19 ust. 10 zd. 3 ustawy o Policji [projekt]
Postanowienie, o którym mowa w ust. 1, 3, 8 i 9, sąd uzasadnia.
- w kwestii formalnej: projektowana ustawa wzmacniająca nadzór sądowy dotyczyć ma kontroli operacyjnej prowadzonej przez policję, Straż Graniczną, Żandarmerię Wojskową, ABW i AW, CBA (ja się pytam: gdzie podział się projekt likwidacji CBA?), SKW i SWW, KAS oraz SOP, a także Biura Spraw Wewnętrznych i Inspektoratu Nadzoru Wewnętrznego (policji, SG i innych formacji, w których takie jednostki istnieją), zatem siłą rzeczy część rozwiązań może się różnić;
- po drugie o wynikach kontroli operacyjnej będzie informowany nie tylko prokurator, ale także sąd, zaś do informacji o jej przebiegu będą dołączane uzyskane materiały;
art. 11 ust. 15 ustawy o Straży Granicznej [projekt]
Organ Straży Granicznej […] informuje sąd, który wydał postanowienie o zarządzeniu albo przedłużeniu kontroli operacyjnej, oraz właściwego prokuratora […] o wynikach kontroli operacyjnej po jej zakończeniu, a na ich żądanie informuje również o przebiegu tej kontroli w trakcie jej trwania, przedstawiając zebrane dotychczas w jej toku materiały.
- po trzecie sąd i prokurator będą mieli prawo zarządzić, w każdym czasie, przerwanie prowadzonej kontroli operacyjnej;
art. 11 ust. 15a ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych [projekt]
Wojskowy sąd okręgowy oraz właściwy prokurator […] w ramach nadzoru nad stosowaniem kontroli operacyjnej mogą w każdym czasie, biorąc pod uwagę przesłanki [wprowadzenia kontroli operacyjnej wydać postanowienie o przerwaniu stosowania kontroli operacyjnej. Sąd i prokurator uzasadniają postanowienie. Na postanowienie sądu organowi Żandarmerii Wojskowej oraz prokuratorowi przysługuje zażalenie […].
- po czwarte o zarządzonym przez sąd zniszczeniu uzyskanych materiałów informowany będzie także sąd — nie tylko prokurator;
art 27 ust. 15l o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu [projekt]
Szef ABW jest obowiązany do wykonania zarządzenia sądu o zniszczeniu materiałów […] oraz komisyjnego i protokolarnego zniszczenia materiałów, których wykorzystanie w postępowaniu karnym jest niedopuszczalne. Zniszczenia materiałów dokonuje się w ciągu 3 miesięcy od dnia otrzymania zarządzenia sądu. W szczególnie uzasadnionych przypadkach Szef ABW może ten termin przedłużyć o kolejne 3 miesiące. Szef ABW niezwłocznie informuje sąd […] oraz Pierwszego Zastępcę Prokuratora Generalnego Prokuratora Krajowego o zniszczeniu tych materiałów.
- po piąte służby będą miały obowiązek informować sąd o zniszczeniu materiałów pochodzących z podsłuchów;
art. 31 ust. 15a ustawy o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego [projekt]
O wydaniu i wykonaniu zarządzenia dotyczącego zniszczenia materiałów […] Szef SKW niezwłocznie informuje sąd, który wydał postanowienie o zastosowaniu kontroli operacyjnej, oraz Pierwszego Zastępcę Prokuratora Generalnego Prokuratora Krajowego.
- a najwięcej zmian i tak jest w ustawie o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych;
- od kiedy miałoby być to całe wzmocnienie nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną prowadzoną przez służby? projekt przewiduje zaledwie 30-dniowe vacatio legis — nie wiadomo od kiedy, bo przecież jest całkiem prawdopodobne, że prezydent Nawrocki i tak zawetuje — zaś tak czy inaczej zmiany miałyby dotyczyć tylko działań zarządzonych po jej wejściu w życie.
Zamiast komentarza: niektórzy mówią, że to się skończy tylko jeszcze większym zawaleniem sądów wnioskami i jeszcze większą papierologią, czego efektem będzie jeszcze większa skłonność do przyklepywania wszystkiego jak leci. Ja się oczywiście nie znam, ale myślę, że to chyba dobry moment, żeby zacząć poważnie myśleć o wprowadzeniu (przywróceniu) w Polsce instytucji sędziego śledczego — który by się na pracy służb i organów ścigania znał, rozumiał je i czuł.